• dolar dolar 3.3645
  • euro euro 3.6278
Whatsapp
Eklenecektir.Vatsap Bildirme
  • HABERLER
  • Türkçe
  • Balık: Şehir, İl Sözcüğü üzerine / Prof. Dr. Osman Nedim Tuna
  • 12-11-2016 08:34

Balık: Şehir, İl Sözcüğü üzerine / Prof. Dr. Osman Nedim Tuna

Balık: Şehir, İl Sözcüğü üzerine / Prof. Dr. Osman Nedim Tuna

Prof.Dr. OSMAN NEDİM TUNA

Şehir kelimesi, Farsça şehr kelimesinden gelmektedir. Türkçede, kelime sonunda — hr konson gurubu bulunamayacağından, bir destek vokal alarak iki heceli olmuştur. Türk diline ne zaman girdiğini bilmiyoruz. Fakat, daha XIII. yüzyılda şâr şekliyle kullanıldığına göre, en azından 800 yıllık bir geçmişe sahip olması gerekir. Şehir, şahar, şâr, şeher, şer şekilleriyle kullanılır.

Yanlış bir görüşle diriltilmek istenilen kent kelimesine gelince:


Bu kelime, artık ölmüş bulunan Tohar - Sakaca’daki kanthâ kelimesiyle, yine aynı şekilde, şimdi ortadan kalkmış, eski bir doğu İran lehçesi olan Sogdca’daki kndh kelimesinden gelmektedir. Türk diline Eski Türkçe devresinin ortalarında giren kent, belgelerde kend, kent, ken, ked, kath yazılışlariyle geçer. XI. Yüzyılda, hemen bütün lehçelere yayılmış, yalnız Uygurlarda, büyük ölçüde aşağıda göreceğimiz balık kullanıla gelmişti. Anadolu’da, henüz bir ortak yazı dili kurulamadığı çağlarda, birçok belgede, hattâ XIX. yüzyıl başlarına kadar, kend ve kent şekilleri görülebiliyor. Bugün, kent, yalnız köy(lü) - kent(li) (bazı ağızlarda köy(lü) - kert{!i), köy(lü) - ket(!i) ikizlemesinde, bir iki atasözünde, bir de Senirkent gibi yer adlarında bulunmaktadır. Aynı şekilde, özellikle batı Türkistan’daki birtakım yer adları, kent kelimesini donmuş olarak saklıyor : Taşkent, Yarkent, Çimken*, Semerkant... Artık, Türkistan’dan batıya doğru, Türklerin yerleşmiş olduğu bütün alanlarda şehir, kent'in yerini almıştır.

Türk dilinde «şehir, kale, saray, karargâh» anlamında kullanılan bir kelime vardı: 

 

balık (bazı belgelerde baluk), balıg. Bu kelimeyi, eski Türk şehir adlarından 

Biş - balık «Beş şehir, 

bazı belgelerdeki Pancikath», Yangı - balık «Yeni şehir» 

İli - balık «ili şehri»,

Ordu - balık «Baş şehir, 

hakanın oturduğu şehir» Kuz - balık «

 

Oğuz şehri; belli bir coğrafî mevkiin kuzeyindeki, ya da ardındaki şehir», 

Or- kun - balık(?) «Orhun şehri», 

Khan - balık «Pekin, 

Hanın oturduğu şehir», Çan - balık «Can şehri (?)», 

Şantung - balık «İpeklileriyle meşhur Şandung şehri»... ’ta görüyoruz. 

 

Balık, balıg kelimesinin aslı «çamur, balçık» anlamındaki baik, balık yansımalarıdır (onomathope). Akraba dillerden Moğolca’daki balgasun «şehir» kelimesi de aynı kökten gelmektedir. Eskiden, «şehir, karargâh» karşılığında kullanılmış ikinci bir kelimemiz daha vardı ki (toy), bunun asıl anlamının, yine «çamur, balçık» olması, balık- balçık ilgisini tanıklar. Bu ilginin dayanağı, büyük yollara bağlanan şehirlerin ovalara kurulması dolayısiyle, evler için, yapı gereci olarak yalnız, çevredeki çamurdan faydalanılabilmesidir.


Türk dilinde, balçık'la aynı kökten olan şu kelimeler bulunmaktadır :


Balık, baik (Çağatay, Tarançi), 

palçak (Sagay), 

palgaş (Lebed, Şor), 

palkaş (Altay, Teleüt); 

Moğolca’daki balçik, Türk dilinden alınmıştır. Bundan başka, baik, balık'a bağlanabilecek: 

baigaî (Moğol), 

falga (Mançu), 

falan (Mançu, Tunguz) kelimeleri ve bunlarla karşılaştırılabilecek, ayrı dil ailelerine ait balıksa «çamur»



Etiketler:
HABERE YORUM YAZIN
Habere Ait Yorum Bulunmamaktadır....

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

ÇOK OKUNANLAR