Avrasya Türkçelerinin Ayrıntılı Kıyaslaması - Prof. Dr. Mehmet Musaoğlu

Avrasya Türkçelerinin Ayrıntılı Kıyaslaması


Prof. Dr. Mehmet Musaoğlu

1.1 Oğuz-Karluk-Kıpçak Yazı Dilleri-Lehçe Sistemleri ve Çağdaş Konuşulan Türkçeleri

1.1.1 Oğuz Grubu

1.1.1.1 Türkçe, Türk Dili veya Türkiye Türkçesi: Türkiye Cumhuriyeti’nin devlet dilidir. 70 milyonun üzerindeki bir nüfus, bu dili anadili olarak kullanmaktadır. Belli çevrelerde yabancı dil, birinci veya ikinci, üçüncü dil olarak da konuşulmaktadır.

1.1.1.2 Azerbaycan Türkçesi

Azerbaycan’da, Gürcistan’da, Rusya Federasyonu’nda, İran’da vb. kullanılmaktadır. Bu dili yaklaşık 40 milyon insan konuşmaktadır. Hem anadili hem de birinci dil veya yabancı dil olarak kullanılmaktadır.

1.1.1.3 Türkmen Türkçesi veya Türkmence: Türkmenistan’da, Özbekistan’da, Tacikistan’da, Kazakistan’da, Rusya Federasyonu’nda, İran’da ve Afganistan’da konuşulmaktadır. Yaklaşık 4 milyon kişi Türkmenceyi anadili olarak kullanmaktadır.

1.1.1.4 Gagavuz Türkçesi veya Gagavuzca: Moldovo Cumhuriyeti’nin Komrat, Çadır-Lung, Vulkaneşt, Kagaul bölgelerinde, Ukrayna Cumhuriyeti’nin Odesa bölgesinde ve kısmen de Kazakistan’da, Özbekistan’da konuşulmaktadır. 1889 yılı sayımına göre 198 bin kişi Gagavuzca konuşmaktadır. Bunlardan %87,5 Gagavuzcayı anadili olarak bilmektedir.

1.1.1.5 Salar Türkçesi veya Salarca: Çin Cumhuriyeti’nin Sinhay bölgesinde konuşulmaktadır. 1973 yılı nüfus sayımına göre 40 bin kişi, Salarcayı anadili düzeyinde konuşma dili olarak kullanmaktadır.

1.1.1.6 Balkan Türklerinin Dili: Balkan Türkleri, genellikle lehçe ve kısmen de yazı dilleri düzeylerindeki Türkiye, Gagavuz ve Kırım-Tatar Avrasya Türkçelerinde konuşmaktadır. Konuya ilişkin herhangi bir sosyolengüistik inceleme (anadili veya yabancı dil olarak kullanıcıların sayısı, etnik içeriği vb.) henüz yapılmamıştır.

1.1.1.7 Sonkor Türkçesi: Sonkor Türkleri, İran’ın Sonkor şehrinde ve Farhad Han yerleşim birimlerinde yaşamaktadır. Konuşma düzeyinde anadili olarak kullanılmaktadır. Sonkor Türkçesini toplam 35 bin kişi konuşmaktadır.

1.1.1.8 Halaç Türkçesi veya Halaçça: İran’da konuşulmaktadır. Halaç (etnonim olarak Türk kabile birliklerinden birinin adıdır.); G. Dörfer’e, Talat Tekin’e ve Mehmet Ölmez’e göre Ana Türkçeden veya Ön Türkçeden gelen müstakil bir Türk dilidir (Tyurkskie Yazıki 1997, s. 471; Tekin., Ölmez 2003 s. 168). Ancak Halaççayı diğer Oğuz Türkçelerinden ayıran farklılıklar fazla değildir (Tyurkskie Yazıki 1997, s. 471). Bunun yanı sıra Oğuz dil bölgesinde yerleşmesi ve Azerbaycan Türkçesiyle iç içe olması, sosyolengüistik bakımdan Halaççayı Oğuz grubunda ele almaya yol açmaktadır. Söz konusu Avrasya Türkçesinde 20 bin kişi konuşmaktadır. Halaç Türkçesi anadili olarak konuşma düzeyinde kullanılmaktadır.

1.1.1.9 Horasan Türkçesi: İran’da konuşulmaktadır (toplam 400 bin kişi). Söz konusu Avrasya Türkçesi, konuşma düzeyinde anadili olarak kullanılmaktadır. Azerbaycan ve Türkmen Türkçeleri arasında aralık bir düzeyi oluşturmaktadır.

1.1.1.10 Irak Türkçesi/Türkmencesi veya Türkmence: Irak Türkleri veya Türkmenleri Irak’ın kuzeyinde ve kısmen de diğer bölgelerinde yaşamaktadır. Sayıları yaklaşık 4 milyon kadar olup, Irak’taki üçüncü büyük etnik bileşimdir. Irak Türkçesi, daha çok Azerbaycan Türkçesine yakındır. Anadili ve Türkiye Türkçesi temelinde yazı dili olarak kullanılmaktadır.

1.1.2 Karluk/Uygur Grubu

1.1.2.1 Özbek Türkçesi veya Özbekçe: Özbekçe, Özbekistan’ın dışında Tacikistan’da, Kazakistan’da, Kırgızistan’da, Türkmenistan’da ve diğer ülkelerde konuşulmaktadır. Özbekistan’ın devlet dilidir. Özbekçe, hem ana dili hem de yabancı dil olarak 20 milyonu aşkın insan tarafından kullanılmaktadır.

1.1.2.2 Uygur Türkçesi veya Uygurca: Hem Doğu hem de Batı Türkistan’da; Çin’de, Uygur Özerk Cumhuriyeti’nde, Kazakistan’da, Özbekistan’da, Kırgızistan’da, Türkmenistan’da ve diğer ülkelerde toplam 10 milyonu aşkın insan tarafından konuşulmaktadır. Çin’de devlet dili düzeyinde, diğer ülkelerde ise konuşma ve yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır.

1.1.3 Kıpçak Grubu

1.1.3.1 Kazak Türkçesi veya Kazakça: Kazakistan’da, Özbekistan’ın, Kırgızistan’ın, Türkmenistan’ın, Tacikistan’ın, Rusya Federasyonu’nun bazı bölgelerinde, Çin’de, Moğolistan’da ve Afganistan’da konuşulmaktadır. Kazakistan’ın devlet dilidir. Sovyetler Birliğinde 1989 yılında yapılan genel nüfus sayımına göre Kazakların sayısı 8 milyon 136 bindir. Bunların 7 bin 890’ı Kazakçayı kendi anadilleri olarak bilmektedir.

1.1.3.2 Kırgız Türkçesi veya Kırgızca: Kırgızistan’da, bunun yanı sıra Özbekistan’da, Tacikistan’da konuşulmaktadır ve sayıları Sovyetler Birliği’nde 1989 yılı nüfus sayımına göre 2 milyon 529 bindir. Kırgızistan’ın devlet dilidir.

1.1.3.3 Tatar Türkçesi veya Tatarca: Tatarlar, en çok Rusya Federasyonu’nda yaşamaktadır (%79,3): Tatarların sadece %26’sı Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde oturmaktadır. Tataristan Cumhuriyeti’nin devlet dilidir. 1989 yılı nüfus sayımına göre 6 milyon 649 bin Tatar nüfusunun 5 milyon 523 bini Tatarcayı anadili olarak kabullenmiştir. Bağımsızlık sonrası, dolayısıyla Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra söz konusu rakamda bir artışın gerçekleşmiş olması muhtemeldir.

1.1.3.4 Başkurt Türkçesi veya Başkurtça: Rusya Federasyonu’nda yer alan Başkurtistan Özerk Cumhuriyeti’nde konuşulmaktadır. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre sayıları 1 milyon 449 bindir. Bunların 1 milyon 75 bini Başkurt Türkçesi konuşmaktadır. Başkurt Türkçesi, Başkurtistan Özerk Cumhuriyeti’nin devlet dilidir.

1.1.3.5 Altay Türkçesi veya Altayca: Eski adı Oyrotçadır. Altay Türkçesi, genellikle Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Altay Özerk Cumhuriyeti’nde kullanılmaktadır. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre Altay Türkçesini 60 bin kişi konuşmaktadır. Hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır.

1.1.3.6 Karakalpak Türkçesi veya Karakalpakça: Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde yer alan Karakalpak Özerk Cumhuriyeti’nde, hem konuşma hem de yazı dili olarak kullanılmaktadır. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre eski SSCB içerisinde bu dili konuşanların sayısı 424 bindir.

1.1.3.7 Karaçay-Malkar Türkçesi veya Karaçay-Malkarca: Söz konusu Avrasya Türkçesi, iki yakın akraba Türk etnik grubu tarafından konuşulmaktadır: Karaçaylar ve Malkarlar. Karaçaylar, Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Karaçay-Çerkessk Özerk Cumhuriyeti’nde, Malkarlar ise yine Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Kabardin-Malkar Cumhuriyeti’nde yaşamaktadır. Her iki Özerk Cumhuriyette diğer yerli nüfus İber-Kafkas kökenlidir. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre Karaçay-Malkar Türkçesini konuşanların sayısı 231 bindir. Söz konusu Türkçe, hem konuşma hem de yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır.

1.1.3.8 Nogay Türkçesi veya Nogayca: Nogaylar, genellikle Rusya Federasyonu’nun Stavropol bölgesinde yaşamaktadır. Bunun yanı sıra Rusya Federasyonu’nun Astrahan ve Krasnodar bölgelerinde, Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Dağıstan Özerk Cumhuriyeti’nde de Nogaylara rastlanmaktadır. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre sayıları 75 bindir. Nogayca, genellikle konuşma dili düzeyinde, kısmen de yazı dili olarak kullanılmaktadır.

1.1.3.9 Kumuk Türkçesi veya Kumukça: Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Dağıstan Özerk Cumhuriyeti’nde konuşulmaktadır. Bunun yanı sıra yine Rusya Federasyonu içerisinde yer alan ve Kuzey Kafkaslarda yerleşen Kuzey Osetya, Çeçenistan, İnguşetiya özerk cumhuriyetlerinde de kullanılmaktadır. 1989 yılı genel nüfus sayımına göre Kumukların sayısı 282 bindir. Bunların %97,4’ü Kumukçayı anadilleri olarak kabullenmiştir. Kumukça, Dağıstan Özerk Cumhuriyeti’nde kullanılan 6 yazı dilinden biridir (Bolşevik devriminden önce Kumukça söz konusu bölgelerde ortak dil özelliğini taşımıştır).

1.1.3.10 Kırım Tatar Türkçesi veya Kırım Tatarcası: Ukrayna Cumhuriyeti’nde ve Özbekistan’da konuşulmaktadır. 1989 yılında eski SSCB’de 272 bin Kırım Tatarı yaşamıştır. Bu Tatarların 252 bini o zamanki sayım verilerine göre Kırım Tatarcasını anadili olarak benimsemişlerdir. Bağımsızlıktan sonra bu rakam muhakkak değişmiştir.

1.1.3.11 Kırımçak Türkçesi veya Kırımçakça: Kırım’da yaşayan bir grup Yahudi dinine mensup Türkün dilidir. 1989 yılı genel sayımına göre SSCB’de 1448 Kırımçak yaşamaktadır. Onların %34,9’u bu dili anadili olarak benimsemiştir. Sadece yaşlı kuşak bu dilde konuşabilmektedir. Kırımçaklar, genellikle Rus dilini kullanmaktadır. Şimdi genç kuşak da dillerini öğrenmek istemektedir. Nitekim 1989 yılında anadillerini öğrenmek için hafta sonu okulları açmışlardır.

1.1.3.12 Karay Türkçesi veya Karayca: Konuşma dili olarak kullanılmaktadır. Yahudi dininden olan Karay Türkleri Letonya, Ukrayna ve Polonya’nın bazı şehirlerinde yaşamaktadır. Yazı dili yoktur, ama yazısı vardır. 1989 yılı genel sayımına göre eski SSCB’de 2600 Karay yaşamıştır. Onların %21’i Karaycayı kullanmıştır.

1.1.3.13 Alabugat Tatarcası/Nogayçası: Rusya Federasyonu Kalmıkistan Özerk Cumhuriyeti Ulan-Holl bölgesinde konuşulmaktadır. Alabugat Tatarlarının veya Nogaylarının dilidir. Yazı dili veya kendi yazısı yoktur. Toplam 422 kişi, söz konusu Türkçeyi konuşmaktadır.

1.1.3.14 Astrahan Nogaycası-Karakaşçası: Rusya Federasyonu Krasnoyarsk bölgesi Harablinsk İli Astrahan Kazasında konuşulmaktadır. Karakaşların sayısı, 1973 yılında 5 bin kişiden ibaret olmuştur. Yazı dili veya yazısı yoktur.

1.1.3.15 Yurt Tatarcası veya Astrahan Nogaycası: Rusya Federasyonu Astrahan şehri civarlarında konuşulmaktadır. 1850 yılında Yurt Tatarlarının veya Nogaylarının sayısı 8 bin 700 kişidir. Şimdi köylerde 22 bin kişi gibi küçük bir topluluğun yaşadığı bildirilmektedir. Yazı dili veya kendi yazısı yoktur.

1.1.3.16 Barabin Tatarlarının Dili: Tatarcanın bir diyalektidir. Rusya Federasyonu Novosibirsk bölgesinde 8 bin kişi tarafından konuşulmaktadır.

1.2 Kırgız ve Yenisey veya Hakas Grubu

1.2.1 Hakas Türkçesi veya Hakasça: Rusya Federasyonu’na bağlı Hakas Özerk Bölgesinde, Yenisey, Abakan ve Çulım ırmaklarının orta mecrasında yaşayan halklarca konuşulur. Hakasça konuşanların toplam sayısı 1989 yılı genel sayımına göre 81.428’dir. Hem konuşma hem yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır.

1.2.2 Şor Türkçesi veya Şorca: Sibirya’nın Altay bölgesinde konuşulmaktadır. 1989 yılı genel sayımına göre söz konusu Türkçeyi 9 bin 400 kişi anadili olarak bilmektedir. Yazısı vardır.

1.2.3 Çulım Türkçesi: Sibirya’nın Çulım bölgesinde, Ob nehrinin kıyısında konuşma dili olarak kullanılmaktadır.

1.2.4 Sarı Uygurca: Çin’in Gansu eyaletinde konuşma dili düzeyinde kullanılmaktadır. Sarı Uygurların toplam sayıları, 1990 sayımına göre 12 bin 297’dir.

1.2.5 Fu-yü Kırgızcası: Çin’in Mançurya bölgesinde konuşma dili düzeyinde kullanılmaktadır. Çeşitli kaynaklara göre Fu-yü Kırgızlarının sayısı bin kişiden ibarettir.

1.3 Tuva Grubu

1.3.1 Tuva Türkçesi veya Tuvaca: Rusya Federasyonu Tuva Özerk Cumhuriyetinde hem konuşma hem de yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır. Bu dili 200 bin 929 kişi konuşmaktadır.

1.3.2 Tofalar veya Karagas Türkçesi: Rusya Federasyonu İrkutsk bölgesinde konuşulmaktadır. Söz konusu Türkçeyi konuşanların sayısı 731 kişiden ibarettir. 314 kişi, Tofalarcayı kendi anadilleri olarak bilmektedir. 1989 yılından beri kendi yazısı oluşturulmuştur ve ilk okullarda ders olarak verilmektedir.

  1. Yakut Dili Grubu


2.1 Yakut/Saha Türkçesi veya Yakutça/Sahaca: 1989 yılı genel sayımına göre Yakutça konuşanların sayısı 382 bin kişiden ibarettir. Yakutça, Rusya Federasyonu’na bağlı Saha Özerk Cumhuriyeti’nde hem konuşma hem de yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır. Yakutça, Avrasya Türkçelerinden en çok Tuvacaya yakındır. Buna karşın Yakutça ile Tuvaca arasında anlaşabilirlik oranı yüzde sıfırdır (Tekin., Ölmez 2003, s.68). İşte bu bakımdan Yakutça, Avrasya Türkçelerinden farklı bir akraba Türk dili olarak belirlenmektedir.

2.2 Dolgan Türkçesi veya Dolganca: Rusya Federasyonu Krasnoyarsk bölgesinde ve Saha Özerk Cumhuriyeti’nde konuşma dili düzeyinde, toplam 7 bin kişi tarafından kullanılmaktadır.

  1. Bulgar Grubu


3.1 Çuvaş Türkçesi veya Çuvaşça: Rusya Federasyonu’na bağlı Çuvaş Özerk Cumhuriyeti’nde hem konuşma hem de yazı dili düzeylerinde kullanılmaktadır. Eski SSCB’de Çuvaşça konuşanların toplam sayısı 1989 yılı genel sayımına göre 1 milyon 839 bin 228’dir.

  1. Urum/Rum Türkçesi veya Urumca: Ukrayna’nın güneyinde, Azak denizi kıyılarında, milliyetçe Yunan olan Hıristiyan dinine mensup Türkdilli toplumca anadili olarak konuşulmaktadır. Söz konusu Avrasya Türkçesi, hem Oğuz hem de Kıpçak unsurlarından oluşmaktadır (Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika…, 2002, s.5). Bundan dolayı ayrıca ele alınmaktadır (Tyurkskie Yazıki; 1997, s.160- 523).


Yorumlar (0)