Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

TDH-KOLAY ERİŞİMİ

Türkçe

Göktürkçe

Edebiyat

Türkçe Adlar

Tarih

Kökenbilgisi

Lehçeler

Yazım Kılavuzu

Türk Dünyası

PDF-DOC

Sınav-Deneme

Sözlüklerimiz

DİL BİLGİSİ KOLAY ERİŞİMİ

Dil Bilgisi

Sıfatlar

Belirteçler

Anlam Bilgisi

Kompozisyon

İlgeçler

Cümlede Anlam

Nasıl yazılır?

Bağlaçlar

Paragrafta Anlam

Noktalama İş.

Ünlemler

Sözcükte Anlam

Sözcük Bilgisi

Eylemler

Ses Bilgisi

Yapım Ekleri

Eylemsiler

Yapı Bilgisi

Adıllar

Dil -Anlatım

Yazım Bilgisi

Adlar

Edebiyat

Anltatım Bozuklukları

Ana Bet

Atasözleri

TDH-Instagram

TDH-Tvitır

TDH-Feysbuk

18.ÖrnekAslında geleneksel dil bilgisi, görünmeyen gizli bir eylemden söz etmemesine karşın görünmeyen gizli bir özneden söz eder. Bu, adıl düşüren dillerde görünen gizli özne ya da küçük adıldır. Öyleyse, bu yönüyle, boş ulam kavramına alışık olan geleneksel dil bilgisinin bir başka boş ulamdan da söz etmesi gerekirdi. İkinci dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin çoğunlukla sorunlar yaşadığı bu boş ulam Yönetme ve Bağlama Kuramında büyük ADIL olarak söz edilen ulamdır. Örneğin öğrenciler (18)’deki tümcede bir adıl bulunabilirken, (19)’daki tümcede niçin adıl bulunamadığını geleneksel yaklaşımla yazılmış ders kitaplarından öğrenemezler.

a. Ayşe [onun ders çalışmasın]-ı istiyor.

b. Ayşe [adıl ders çalışmasın]-ı istiyor.

19.Örnek

a. *Ayşe [onun ders çalışmak] istiyor.

b. Ayşe [ADIL ders çalışmak] istiyor.

Aynı şekilde, yine öğrenciler, (20)’deki tümcelerden birincisinde yemek yapma işini kadının yapacağı, ikincisinde ise kocasının yapacağı yargısına nasıl varılabileceğini, bu kitaplardan öğrenememektedirler.

20.Örnek

a. Kadın kocasına [ADILi yemek yapma]-ya söz verdi.

b. Kadın kocasınA [ADILj yemek yapma]-ya ikna etti.

Özne Türleri, Özellikleri

Yüklemin bildirdiği yargıyı gerçekleştiren veya yargıya konu olan öğeye özne denir.
 

"Yemyeşil bir ırmak geçerdi evimizin önünden." cümlesinde "geçme" eylemini yapan "yemyeşil bir ırmak"tır.

"Denize giden yol, yokuştu." cümlesinde "Yokuş olan şey, "denize giden yol", öznedir.


Özneyi bulmak için yükleme "Yapan kim? Yapan Ne? Eden kim? Eden Ne?" soruları sorulur. Ancak yüklem isimden oluşuyorsa yükleme "Olan ne? Olan kim?" soruları sorulur.
 

Küçük kız uzun uzun yeni bir oyun düşündü.("düşünme" eylemini yapan kim?)

Adam ayakkabılarının bağlarını çözmeye başladı.("başlama" eylemini yapan kim?)

Ay peşimden geliyordu sessizce.("peşinden gelme" eylemini yapan ne?)

Yazın sıcağından olsa gerek yollar tozluydu.("tozlu" olan ne?)

Karadır kaşların, ("kara" olan ne?)

Sen, çiçeğimsin. ("çiçeğim" olan kim?)


ÖZNE ÇEŞİTLERİ


1. Gerçek Özne

Yüklemin bildirdiği yargıyı gerçekleştiren veya üstlenen öğeye gerçek özne denir.
 

Ben yaşayan tarihten, benimsediğimiz geçmişten söz ediyorum.

Tam yirmi sekiz basamaktı merdiven.

Yalnız ayakları, bacakları çamur içindeydi.



Gerçek özne cümlede açıkça bulunabildiği gibi gizli de olabilir. Cümlede açıkça bulunmayan özneye "gizli özne" denir. Dolayısıyla gizli özne de gerçek öznedir ve kişi ekinden anlaşılır.
 

Islak ayakkabılarımı merdivenin başında çıkardım. (Gizli özne: Ben)

Gün doğmadan çıkacaksın yola. (Gizli özne: Sen)



2. Sözde Özne



Edilgen cümlelerde özne açıkça gösterilmediği için nesnenin yerini "sözde özne" alır. Yani sözde özne, öznesi olmayan bir cümlede özne görevini yüklenen nesnedir.

Sözde özne, aslında nesne olduğundan yüklemde anlatılan işi yapan değil, o işten etkilenendir.

 

Kol demiri çekildi içerden, sokak kapısı açıldı.

Kaç liralık makbuz kesilecek?



Sözde özne, geçişli fiilden türetilen edilgen cümlelerde bulunur. Buna karşın geçişsiz fiilden türetilen edilgen cümlelerde nesne de sözde özne de bulunmaz.

 

Sabah erkenden/ çıkılırdı/ avluya. (ZT/Y/DT)

Bu denizde/ güzel/ yüzülür. (DT/ZT/Y)

Edilgen cümlelerde örtülü özne varsa, sözde özneye gerek yoktur.

Seyirci/ görevli tarafından/ uyarıldı. (N/ÖÖ/Y)



3. Örtülü Özne

Edilgen cümlelerde eylemi gerçekleştirenin kim olduğu "...tarafından, nedeniyle, yüzünden, ötürü" gibi sözcüklerle belirtilir.

 

Yeni gelen ürünler müşteriler tarafından çok beğenildi.

Fırtına nedeniyle ağaçlar devrildi.



"Yüzünden, nedeniyle" gibi sebep bildiren sözcükler eylemi yapanı belirtiyorsa örtülü özne söz konusu olur. Aksi hâlde zarf tümleci yapar.
 

Kar yüzünden /köyün yolu/ kapandı. (Eylemi yapan"kar"dır.) (Örtülü özne/N/Yüklem)

Kar yüzünden/ okullar/ kapandı. (Eylemi yapan bellideğildir.) (ZT/SÖ/Y)



Özneler, isim tamlamasından oluşabilir.
 

Güz rüzgârı vurur da vurur.

Binanın bekçisi bir iki defa düdük çaldı.

Bizim işimiz hiç belli olmaz.



Özneler sıfat tamlamasından oluşabilir.
 

Şiddetli bir alev fışkırdı arabadan.

Eğilmiş süpürüyordu yerleri yaşlı bir söğüt.



Özneler, adlaşmış sıfattan oluşabilir.
 

Çalışkanlar, yarışmada sınıfımızı başarıyla temsil ettiler.

Görevli, yabancıların kimliklerini kontrol ediyordu.



Özneler, karma tamlamadan oluşabilir.

Meraklı çocuğun gözleri, hemen fark ediliyordu.



Özneler, fiilimsilerden oluşabilir.
 

Yorulanlar, dinlenmek için bir banka oturdular.

Konuşanlar, kapıdan gireni görünce sustular.

Bu sefer, sorulanlar gerçekten kolaydı.



Özneler, özel addan oluşabilir.
 

Ahmet mezun olacak bu yıl tıp fakültesinden.

"Üçüncü Şahsın Şiiri" Attilâ İlhan'ın en sevilen şiiridir.



Özneler somut veya soyut addan oluşabilir.
 

Sanat, bir ayrıntı becerisidir.Soyut

Ses, çığlık çığlık yükselip uçtu.Somut



Bir cümlede birden çok özne bulunabilir. Bu durumda özneler arasında virgül veya bağlaç bulunur.
 

Su ve toprak kokusu doluyor odama.

Şarkılar, türküler söylüyordu martılar, böcekler.



Bir cümlede birden çok yüklem bir özneye bağlanabilir. Bu durumda özne ortak kullanılmış olur.
 

Yazar, şiirlerini gözden geçirdi; içinden okudu. (Ö Y Y)

Çocuk simidi aldı, yedi. (Ö Y Y)

Sanatçı kostümünü değiştirdi, sahneye çıktı,izleyicilere selam verdi.(Ö Y Y)
Kimi zaman öznenin kullanılmaması anlatım bozukluğuna sebep olur.
 

"Herkes oturur, çalışmazsa nasıl kalkınırız?"


Bu cümlenin öznesi olan "herkes", yüklemle uyum içinde değildir. Çünkü "herkes oturursa nasıl kalkınırız" diyebiliriz. Ancak "herkes çalışmazsa nasıl kalkınırız" diyemeyiz. Bunun için bir özneye ihtiyaç vardır. Bu cümleyi "Herkes oturur, kimse çalışmazsa nasıl kalkınırız?" şeklinde düzeltebiliriz.

Gizli Özneler, Gizli özne, Özne Çeşitleri, Gizli Özneler, Gizli Özne Nedir?, Gerçek Özne, Örtülü Özne

Güncelleme Tarihi: 20 Ekim 2018, 13:40
YORUM EKLE