İkinci Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Türkçe Dil Bilgisi

İkinci Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Türkçe Dil Bilgisi Betimlemelerinin Görünümü

Yazan: Özgür Aydın

Bugün Türkçe dil bilgisi kitaplarının kapaklarına bakarak ilk bakışta farklı kitaplar olduklarını sanabilirsiniz. Ama, bu kitaplar konu sıralanışı, terim kullanımı gibi yönlerden farklı gibi görünseler de hepsi aslında özce aynıdır. Tüm bu kitaplar, temelleri aslında, Thrax'ın dil bilgisine dayanan Batı’nın geleneksel dil bilgisi anlayışı benimsenerek hazırlanmıştır. Bunun için de, Batı dillerinde görünen ayrımlar, sınıflandırmalar olduğu gibi Türkçe dil bilgisi kitaplarına aktarılmıştır. Dolayısıyla, bu dil bilgisi betimlemelerinin kimi tutarsızlıklar sergilemesi aslında çok şaşırtıcı değildir.

Bir dil bilgisi betimlemesinin tutarlı olup olmadığını test etmenin basit olarak iki yolu olduğu söylenebilir. Bunlardan birincisi, bu betimlemeyi bilgisayar ortamına aktarmaktır. Eğer bu betimleme bilgisayar ortamında sonuçlar verebiliyorsa dil bilgisi yapısal olarak yeterli demektir. Diğer yol, çok daha belirleyicidir. Bu da dil bilgisini eğitime uygulamaktır. dil bilgisi betimlemesini öğrencilerinize öğretebiliyorsanız, onlar da öğrenebiliyorlarsa dil bilgisinin tutarlı olduğunu söyleyebilirsiniz. Hele, bu dili ikinci dil olarak öğretiyorsanız dil bilgisi betimlemesinin ne derece yeterli olduğunu çok daha iyi gözlemleme şansına sahipsinizdir. Çünkü, Türkçe’yi anadili olarak öğreten bir öğretmen, belki dil bilgisini öğretemediğinin farkında bile olamayabilir. Oysa ikinci dil olarak bu dili öğretiyorsanız bunun farkında olamamanıza olanak yoktur.

Bize öyle geliyor ki, geleneksel yaklaşım temelli dil bilgisi anlayışımız her iki testte de başarısız durumdadır. Bunu ilk bakışta, Türkçe öğretimi sırasında gözlemleyebilirsiniz. Şimdi, kısaca, Türkçe öğretimi açısından dil bilgisi betimlemelerimizin görünümüne bakalım.

Dil Bilgisinde Durum Kavramı

Yabancılar için hazırlanmış ders kitaplarında ya da dil bilgisi kitaplarında durum ekleri çoğunlukla tümceden bağımsız ele alınır. Örneğin, yalın durum için, yabancılara yönelik hazırlanmış bir kitapta tanım şöyle yapılmaktadır:

“İsmin, durum eklerinden hiç birini almamış olan durumudur. Yalın durumda isim, doğrudan doğruya bir nesneyi karşılar: ev, oda, sınıf, arkadaş, kardeş, dost gibi.”

Bu görünümüyle, yalın durum sözcüğün asıl biçimi olarak düşünülüyor gibidir. Oysa yalın durumun tümce içindeki başka öğelerle ilişkisi olmalıdır. Ona bu durumu yükleyen bir öğe bulunmalıdır. Dolayısıyla, yalın durum ile, örneğin belirtme durumu arasındaki ayrım net olamamaktadır. Öğrenciler şu tümce çifti arasındaki ayrımı ayırt etmekte çoğu zaman zorlanırlar:

1.Örnek

a. Ali kitap okudu.

b. Ali kitabı okudu.

Birinci tümcede geleneksel dil bilgisi anlayışıyla Ali öğesi yalın durumdadır. Aynı şekilde kitap öğesi de yalın durumdadır. İkinci tümcede ise kitap öğesi -(y)İ ekini aldığından belirtme durumundadır. Bu açıklama, ilk bakışta geleneksel dil bilgisi eğitimi görmüş anadili konuşurlarına anlamlı gibi gelebilir. Ancak, Türkçe öğrenmekte olan bir öğrenci için (1a) örneğinde hem Ali hem de kitap öğesinin yalın durumda olması hiç de o kadar anlamlı değildir. Okumak eylemi her iki tümcede de kitap öğesine belirtme durumu yüklüyor olmalıdır. Öyleyse, Türkçe’de bir sıfır biçimbirim (-Ø), bir de –(y)İ ekiyle gösterebileceğimiz iki belirtme durumu olduğu yönünde bir açıklama öğrenci için daha anlaşılır gibidir (Aydın 1997).

Yine -Ø biçimbirim ile gösterilen yalın durum ise, Türkçe’de sadece özne konumundaki öğelere eklenmektedir. Türkçe’nin yalın durum ile ilgili bu görünümünü bir Japon öğrenci kendi dilinden farklı görebilir. Çünkü kendi dilinde özne konumundaki öğelere eklenen bu durum soyut değildir. Ancak aynı Japon öğrenci, Türkçe’de özne konumundaki öğelere sesbilimsel olarak gerçekleşmiş bir ek eklendiğini de görebilmektedir. Bu ek geleneksel dil bilgisinin tamlayan olarak adlandırdığı ekten başka bir ek değildir. (2)'deki gibi tümcelerde, yabancı öğrenciler, içtümcenin öznesi konumundaki Ayşe öğesine niçin tamlayan durumu yüklendiği sorusuna, kendileri için hazırlanan kitaplarda, yanıt bulamamaktadırlar:

2.Örnek

Ali [Ayşe’nin geldiğin]-i biliyor.

Tamlayan durumu ile ilgili bir başka sorun, bu ekin kimi ilgeçlerle kullanımında ortaya çıkar. (3)’teki örnekler için “tamlayan eki adılları kimi ilgeçlere bağlar” açıklamasının yeterli olmadığı açıktır:

3.Örnek

a. Ayşe için

b. *Ayşe’nin için

c. *sen için ç. senin için

‘İçin’ ilgecinin, adıllara tamlayan durumu, adlara da yalın durum yüklendiği yönündeki açıklama çok tutarlı bir açıklama değildir. Doğrusu, bu ilgecin her iki öğeye de tamlayan durumu yüklediğidir. Öyleyse, Türkçe’de belirtme gibi, iki tamlayan durumundan söz etmek gerekir: -Ø biçimbirim ve –(n)İn. Aslında, bu, öğrenciler için çok daha anlaşılır bir açıklamadır. Çünkü, kendi dillerinde de benzer görünümler bulunmaktadır. Örneğin İngilizce’de belirtme durumunun adıllarda somut olarak, diğer AÖ'lerde ise soyut olarak bulunduğunu (4)’teki örneklerde görüyoruz (Haegeman 1994:156):

4.Örnek

a. for Ayşe

b. *for he

c. for him

İçtümce Kavramının Eksikliği

(2)’deki örnekte, öğrencilerin içtümcenin özne konumundaki öğeye niçin tamlayan durumu yüklendiğine ilişkin sorularına tekrar dönelim. Elbette, bunun yanıtını verebilmek için öncelikle içtümce kavramının dil bilgisi kitabında bulunması gerekecektir. Ancak, kitaplarda böyle bir kavrama değinilmemektedir, dolayısıyla da böyle bir tümceyi öğrencinin üretebilmesi için verilen bilgiler yetersiz kalmaktadır. Örneğin, böyle bir tümceyi öğrencinin üretebilmesi için verilen bazı bilgiler, yabancılar için hazırlanmış bir kitapta sıfat-fiil başlığı altında şöyle sunulmaktadır:

“Bu ekler ile fiillerden, sıfatlar ve isimler yaparız: geçmek: geçen gün, çıkmak: çıkar yol, çıkmaz sokak ... Sıfat-fiil eklerinin çoğu, zaman ekleridir: gelecek yolcu, dinmez ağrı, çalar saat ... -an (-en) sıfat-fiil eki daha çok şimdiki zaman anlamı verir: hazırlanan rapor, dalgalanan bayrak ...

Fiillerin çoğu, sıfat-fiil eklerinin hepsini almazlar. Bu yüzden sıfat-fiil eklerini fiiller ile beraber öğreniriz: Destursuz bağa gireni sopa ile kovarlar. Akacak kan damarda durmaz ... Sıfat-fiil eklerini bazan isim gibi kullanırız: Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar. Paralarını çalana ceza verdiler. Parayı veren düdüğü çalar”

Şimdi bu bilgilerden yararlanarak öğrencinin tümce üretmesi olanaklı mıdır? Aynı tarihsel köke bağlandıkları için, burada türetim ekleri ile sıfatlaştırma ekleri birlikte ele alınmış, sıfatlaştırma dönüşümünün açıklanmasına geçen gün, çıkmaz sokak gibi örneklerle başlanmıştır. Böylece öğrenci, bir tümceyi sıfat içtümcesi yapmak ile bir sözcükbirimin tarihsel oluşumunu birlikte değerlendirmek zorunda kalmaktadır.

Çoğu yabancı öğrencinin zihinlerini bulandıran bir başka açıklama da sıfat-fiil eklerinin çoğunun zaman eki olduğu açıklamasıdır. Bu örneklerdeki –(y)EcEk, -mEz eklerinin zaman ekleri olduğu yönündeki açıklama öğrencinin bu yapıyı öğrenememesi için aslında yeterli bir açıklamadır.

Yine “eylemlerin çoğu ‘sıfat-fiil’ eklerinin hepsini almaz” açıklaması ve dolayısıyla “sıfat-fiil eklerini fiiller ile beraber öğreniriz” yaklaşımı bu eklerin adeta türetim eki olduklarını söyler gibidir. Dolayısıyla, bu açıklamalar (5)’teki tümceler arasındaaki ayrımı açıklamakta zorlanır:

5.Örnek

a. Yarın adam gelecek.

b. Yarın gelecek adam arkadaşım.

c. Adam benim oraya geleceğimi söyledi.

ç. Türkçe dil bilgisinin geleceği tartışılıyor.

-(y)En ekinin bildirdiği zaman ile ilgili de çeşitli açıklamalar bulunmaktadır. Yabancılar için hazırlanmış bir kitapta bu ekin şimdiki zaman belirttiği, bir başka kitapta geniş zaman belirttiği, bir başkasında ise durum belirttiği söylenmektedir. Yine –Dİk eki için de söz konusu kitaplarda geçmiş zaman bildirdiği açıklaması yer almaktadır. Bu kitaplardaki açıklamalara göre, yabancı bir öğrenci (6)'daki tümceleri yanlış olarak değerlendirecektir:

6.Örnek

a. Dün konuşan adamı tanıyor musun?

b. Şu anda konuştuğu adamı tanıyor musun?

Oysa birbirinden bağımsız pek çok dilbilimsel çalışmada bu eklerin aslında zaman değil görünüş belirttiği açıklaması yer almaktadır (Kennelly 1990; Erguvanlı-Taylan 1993; Dietrich 1995). –(y)En ve –Dİk eki arasındaki ayrımın zaman ayrımı olduğu yönündeki açıklama, öğrencilerin bu tümceleri üretebilmesini ve anlayabilmesini zorlaştırmaktadır. (6)’da verilen örneklerdeki tümce çiftinin ayrımını açıklamada içtümce kavramına ve dolayısıyla derin yapılara başvurmaktan başka çare yok gibidir. Ancak o zaman, öğrenci birinci tümcede, içtümcedeki özne konumundaki AÖ'nün, ikinci tümcede de özne konumunda olmayan AÖ'nün baş ad olduğunu görebilir. Bunu (7)’de görebiliyoruz:

7.Örnek

a. Sen [adam dün konuş-] adamı tanıyor musun?

b. Sen [o şu anda adamla konuş-] adamı tanıyor musun?

(5b) ve (5c)’deki tümceler arasındaki ayrım da, söz konusu anlayışta ‘bu eklerin bazan da isim yaptıkları’ yönündeki bir açıklamayla geçiştirilmiştir. Buna koşut olarak, –(y)En ekinin de (8a) örneğindeki gibi tümcelerde adlaştırma yaptığı açıklanmaktadır. Oysa bu tümcede bir eksiltme, bir silme söz konusu olduğu çok açıktır:

8.Örnek

a. Paralarımı çalana ceza verdiler.

b. Paralarımı çalan (adam)a ceza verdiler.

Geleneksel dil bilgisi anlayışında, ‘fiilimsiler’ başlığı altında ele alınan sınıflandırmalar da Türkçe öğreniminde önemli sorunlar yaratır. Adlaştırma yapan ekler isim-fiiller, sıfatlaştırma yapan ekler de sıfat-fiiller başlığı altında sunulur:

Böylece öğrenci, (9)'daki tümcelerde, köşeli parantez içindeki içtümceleri sıfat içtümcesi olarak öğrenecektir:

9.Örnek

a. Müdür [öğretmenin gelmeyeceğin]-i söyledi.

b. [Öğretmenin gelmediği] doğruymuş.

c. Müdür [öğretmenin gelip gelmediğin]-i sordu.

Zaman, Kip ve Görünüş

Geleneksel dil bilgisinin Türkçe öğrenimindeki önemli bir sorunu da zaman ve kip konusunda karşımıza çıkar. Geleneksel dil bilgisi anlayışı, örneğin –(İ)yor ve –(y)EcEk eklerini şimdiki ve gelecek zaman ekleri olarak değerlendirir ve (10)’daki tümceler, buna göre sırasıyla şimdiki ve gelecek zamanı yansıtır.

10.Örnek

a. Ayşe ders çalışıyor.

b. Ayşe ders çalışacak.

Öğretimde buraya kadar bir sorun yok gibidir. Sorun, öğrenciye geleneksel dil bilgisindeki bileşik zamanları anlatmaya başladığınızda çıkar. Geleneksel dil bilgisi bileşik zaman terimiyle iki ayrı zamanın birlikteliğini kasteder. Öğrenciler ders kitaplarında şöylesi tanımlar görürüler: “Fiillerin bileşik zamanları, ya iki zamandan ya da bir dilekle bir zamandan oluşur”. "İki zamandan oluşan bileşik zamanlar"a (11)’deki örnekleri verebiliriz:

11.Örnek

a. Ayşe ders çalışıyordu.

b. Ayşe ders çalışacaktı.

–(y)EcEk eki gelecek zamanı, -(İ)yor eki şimdiki zamanı gösteriyorsa, (11)'deki tümcelerin nasıl olup da geçmiş zamanı aktarabildiği öğrenciler için önemli bir sorun durumuna gelebilir. Aslında, geleneksel dil bilgisi anlayışının bildirme ve isteme kipleri ayrımında zaman ve kip kavramları çok karmaşık ve tutarsız olarak sunulmuştur. Burada ayrıntılarına girmeden, sadece bildirme kipinin belirli bir zaman kavramı taşıdığı, isteme kiplerinin ise bir zaman kavramı taşımadığı yönündeki tutarsız açıklamalar vurgulanabilir. Ama geleneksel dil bilgisinin asıl unuttuğu bir kavram vardır ki, bu da ikinci dil olarak Türkçe öğretiminde yokluğu ilk bakışta hissedilebilecek bir kavramdır. Bu kavram, yukarıdaki tümceleri açıklamamız için gereken görünüş kavramıdır. (10)'daki örneklerde geçmişdışı zamanı yansıtan bir -Ø biçimbirim, (11)'deki örneklerde de geçmişi yansıtan –(y)Dİ zaman ekinin olduğu öğrencilere çok daha anlamlı gelmektedir. Buradaki -(y)EcEk ve -(İ)yor eklerinin de görünüş kavramı içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.
Görünüş kavramının yanı sıra kip ile ilgili de sorunlar yaşanmaktadır. Örneğin, görünmeyen geçmiş zaman ya da belirsiz geçmiş zaman olarak adlandırılan –mİş kipini geçmiş zaman olarak öğrenen öğrenciler çoğu zaman (12)’deki tümcelerin de sadece geçmiş zamanı yansıttığını sanmaktadırlar:

12.Örnek

a. Ali ders çalışacakmış.

b. Ali ders çalışıyormuş.

İsteme kipleri içinde ele alınan dilek-şart kipi için de benzer bir kargaşa yaşanmaktadır. (13)’teki tümcelerdeki –sE ekleri geleneksel dil bilgisinde özdeş görünür:

13.Örnek

a. Ayşe ders çalışırsa sınıfını geçer.

b. Ayşe ders çalışsa!

Bir koşul ulacı olan –sE ile dilek kipi olan –sE eki aslında aynı tarihsel köke bağlı olsalar da bu ekler tümüyle farklı yapısal özellik gösterdiklerinden bu eklerin hem dil bilgisi betimlemesinde hem de öğretimde ayrılması gerekmektedir. Öğrencilere (14)’teki yapı öğrettildiğinde ve bu yapıdaki içtümcenin belirteç içtümcesi olduğu söylendiğinde, öğrenciler tarafından bu tümcenin, (13a)'daki tümceden ne farkı olduğunu sorulacaktır:

14.Örnek

Ayşe ders çalıştığı takdirde sınıfını geçer.

Geleneksel Dil Bilgisinde Ad Tümceleri

Yukarıda geçmişdışı zamanı -Ø biçimbirim ile açıklamanın öğrencileri Türkçe’nin ekleri konusunda soyut bir dünyaya soktuğu düşünülebilir. Oysa geleneksel yaklaşımla dil bilgisini öğrenen öğrenciler tüm engellemelere karşın zaten kendi kendilerine -Ø biçimbirimi keşfetmektedirler. Daha en başta kişi eklerini öğrenirken üçüncü tekil kişi ekinin -Ø biçimbirim olduğu hemen görülür. Ancak, yabancılara yönelik hazırlanmış kimi ders gereçlerinde -Ø biçimbirim ekinden söz edilmez, tam aksine buraya sesbilimsel olarak gerçekleşmiş bir biçimbirim ekleme yoluna gidilir ve bu boşluğa –Dİr eki yerleştirilir. ‘Ekeylem’ ya da ‘imek eylemi’ olarak adlandırılan bu yapı (15)’teki gibi gösterilmektedir:

15.Örnek

zengin-im zengin-sin zengin (-dir) zengin-iz zengin-siniz zengin-ler

Özellikle Hint Avrupa dillerini konuşan öğrencilerin anlamakta güçlük çektikleri Ayşe zengin örneğine benzer tümceler dil bilgisi kitaplarında ‘ad tümcesi’ olarak adlandırılır. Bu tür tümcelerde, örneğin anadili İngilizce olan bir öğrenci to be eylemine koşut bir eylem aramaktadır. Ona, elbette ki, Türkçe’nin İngilizce’den farklı bir dil olduğunu, Türkçe’de ad tümceleri olduğunu, dolayısıyla Türkçe'de bu tümcelerde eylem bulundurulmadığı söylenebilir. Ancak, sonraki bir derste öğrenciye Ayşe zengin tümcesini bir içtümceye dönüştürmesini istediğimizde, karşısına -üstelik kendi anadilindekine de koşut- bir olmak eylemi çıkacaktır:

16.Örnek
Ben [Ayşe’nin zengin olduğun]-u biliyorum.
Öyleyse, Ayşe zengin tümcesine benzer tümcelerde Sezer’in (1987) soyut bir olmak eyleminin bulunduğu önerisini kabul etmek gerekir. Ancak, bunu da öğrencilerin bir başka olmak eylemi ile karıştırdıkları gözlenmektedir. (17)’deki örneklerdeki olmak eylemi sözünü ettiğimiz ilgi eyleminden farklı bir olmak eylemidir:

17.Örnek

a. Ayşe at yarışından zengin oldu.

b. Ben [Ayşe’nin at yarışından zengin olduğun]-u biliyorum.

Gizli Özneler

Aslında geleneksel dil bilgisi, görünmeyen gizli bir eylemden söz etmemesine karşın görünmeyen gizli bir özneden söz eder. Bu, adıl düşüren dillerde görünen gizli özne ya da küçük adıldır. Öyleyse, bu yönüyle, boş ulam kavramına alışık olan geleneksel dil bilgisinin bir başka boş ulamdan da söz etmesi gerekirdi. İkinci dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin çoğunlukla sorunlar yaşadığı bu boş ulam Yönetme ve Bağlama Kuramında büyük ADIL olarak söz edilen ulamdır. Örneğin öğrenciler (18)’deki tümcede bir adıl bulunabilirken, (19)’daki tümcede niçin adıl bulunamadığını geleneksel yaklaşımla yazılmış ders kitaplarından öğrenemezler.

18.Örnek

a. Ayşe [onun ders çalışmasın]-ı istiyor.

b. Ayşe [adıl ders çalışmasın]-ı istiyor.

19.Örnek

a. *Ayşe [onun ders çalışmak] istiyor.

b. Ayşe [ADIL ders çalışmak] istiyor.

Aynı şekilde, yine öğrenciler, (20)’deki tümcelerden birincisinde yemek yapma işini kadının yapacağı, ikincisinde ise kocasının yapacağı yargısına nasıl varılabileceğini, bu kitaplardan öğrenememektedirler.

20.Örnek

a. Kadın kocasına [ADILi yemek yapma]-ya söz verdi.

b. Kadın kocasınA [ADILj yemek yapma]-ya ikna etti.

Tümcede Sözcük Dizilişi

Öğrencilere Türkçe’de sözcük sıralanışının ÖNE dizilişinde olması gerektiği yönündeki açıklama hemen hemen her kitapta bulunan yerleşmiş bir açıklamadır. Ancak, zaman zaman öğrenciler (21b-e)’de görünen türdeki tümcelere de rastlarlar:

21.Örnek

a. Ali camı kırdı

b. Ali kırdı camı

c. Camı Ali kırdı

ç. Camı kırdı Ali

d. Kırdı Ali camı

e. Kırdı camı Ali

Yukarıdaki tümceleri bir öğretmen sınıfta tahtaya yazdığında pek çok öğrencinin şaşkınlık içinde tahtaya bakacağı açıktır. Bu şaşkınlık, Türkçe sözdiziminin bu özelliğinden kaynaklanmamaktadır. Öğrenciler, bir Türkçe öğretmeni nasıl oluyor da böyle yanlış tümceleri tahtaya yazabiliyor, buna şaşıracaklardır. Çünkü ders kitaplarında ya da yabancılar için yazılmış dil bilgisi kitaplarında Türkçe’nin bu özelliğine hiç yer verilmez. Verilse bile, bu tür tümceler kurallı tümcenin karşıtı olarak devrik tümce olarak adlandırılan yapılar içinde kısaca sunulur. Örneğin öğrencilerin başvurduğu bir dil bilgisi kitabında bu durum şöyle açıklanmaktadır:

“Kültür dilinde kurallı cümleler kullanırız. Kurallı cümlede özne başta, fiil sonda, tümleçler ortada, nesne fiile yakın bulunur. Makaleler, ders kitapları, ilmî ve resmî yazılar bu esasa göre yazılır. Tiyatro eserlerinde, konuşmalarda, bazı hikâye ve romanlarda bu esasa uyulmaz. Cümlede önemli olan kelime başta söylenir.”

Geleneksel terimle “kurallı” olarak adlandırılan tümcelerin sadece “kültür dili”nde kullanıldığı yönündeki saptamayı bir kenara bırakıp tümcede önemli olan öğenin başta söylendiği yorumuna değinelim. Örneğin, yukarıdaki Camı Ali kırdı tümcesi için böyle bir yorum geçerli midir? Üstelik adlandırma da tuhaftır: "Kurallı" tümcenin karşıtının "devrik" değil, "kuralsız" olması gerekmez miydi? Ayrıca devrik tümce çoğu kez "yüklemi sonda olmayan tümce" olarak tanımlanır. Öyleyse Camı Ali kırdı tümcesi ne tür bir tümcedir? Uzun'un (1998b:78) deyimiyle yitik tümce mi?
Sonuç
İkinci dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilere dil bilgisinin, dildeki ilkeleri anımsatması, değiştirgenleri de üretime olanak verecek biçimde açıklaması gerekir. Ancak, eğitime yönelik hazırlanan kitaplar, geleneksel dil bilgisi anlayışını temel aldıklarından böyle bir amaca göre hazırlanmamışlardır. Kuralcı dil bilgisi anlayışı ile yazılmış bu kitaplardan öğrenci ne yapmaması gerektiğini öğrenmesine karşın, ne yapması gerektiğini bir türlü öğrenememektedir.

İkinci dil olarak Türkçe öğreten Türkçe öğretmenlerimiz de yabancılara Türkçe öğretirlerken bu sorunları hissetmekte ve geleneksel dil bilgisinin sınırlarını zorlamaktadırlar. Anadili öğretmenlerinin de böyle bir dil bilgisi anlayışından bir rahatsızlık duydukları açıktır, ama geleneksel dil bilgisinin tutarsızlığının ikinci dil olarak Türkçe öğretiminde çok daha açık görüldüğü yadsınamaz.

Kısmen de olsa, çağdaş dil bilgisi yaklaşımlarının ikinci dil olarak Türkçe öğretimi gereçlerinde görülmesi bu savımızı doğrular gibidir. Bu gereçlerden burada aklımıza hemen gelen Underhill’in (1976) dil bilgisi kitabı, Vandewalle’nin (1987) ve Sebuktekin'in ders kitaplarıdır. Bu kitaplar Chomsky’nin ölçünlü kuramını temel almış kitaplardır. Ancak bu kitaplar da çok yeni kitaplar değildir. Yazıldıkları tarihten bu yana dilbilim kuramlarında önemli değişiklikler olmuştur. Ancak, burada ilginç olan, yabancıları temel almış bu kitaplardaki bilgilerin o tarihten bu yana dil bilgisi kitaplarımıza yansımamış olmasıdır. Bu bakımdan biz, ikinci dil olarak Türkçe öğretiminin çağdaş anlayışta bir dil bilgisi kitabı yazılması için itici bir güç olacağına inanıyoruz.

İngilizcenin de dil bilgisi kitapları ve dil bilgisi anlayışı özellikle İngilizce’nin öğretiminin yaygınlaşmasıyla birlikte gelişmiştir. Ancak bu gelişmenin dilbilim kuramlarıışığı altında olduğunun altını çizmek gerekir. Örneğin daha 1964 yılında P. Roberts English Syntax (İngilizce Sözdizimi) adlı yapıtıyla Chomskyci dil bilgisinin ilk versiyonunu anadili eğitimine uygulamıştır. Daha sonra 1965 yılında Owen Thomas Transformational Grammar and Teacher of English (Dönüşümsel dil bilgisi ve İngilizce Öğretmeni) adlı kitabıyla anadili olarak İngilizce öğreten öğretmenlere seslenmiştir. Sonraları, 1971 yılında Diller, Generative Grammar, Structural Linguistics, and Language Teaching (Üretici dil bilgisi, Yapısal Dilbilim ve Dil Öğretimi) adlı yapıtını yayımlamıştır. Günümüzde de dilbilim kuramlarının yansımasını dil öğretiminde, dolayısıyla dil bilgisi kitaplarında görebilmekteyiz.

Son olarak, bir arzumuzu dile getirelim: Hasan-Âli Yücel Türkçe dil bilgisi konusunda, 1940 yılında okullara Türkçe dil bilgisi sormacası düzenlemiş ve Tahsin Banguoğlu ile Ragıp Özdem’e Türkçe dil bilgisi ana kitabının yazılması görevini vermişti. 12 Kasım 1940’taki bir demecinde şöyledemekteydi Hasan-Âli Yücel (1993:71):

"1940-41 ders yılı, dil bilgisi öğretimimiz için bir sınama yılı olacaktır. Sormaca yanıtları sınıflandırılıp olabildiğince eksiksiz bir dil bilgisi ana kitabı elde edildikten sonra o temel çerçevesinde çeşitli sınıflara özgü ders kitapları yapılmak üzere yarışmalar açacağız. Böylece, Türk dilinin bağlı olduğu öz kurallar bir taraftan önemli bir araştırmaya konu olacak, diğer taraftan Türk gençliğini ulusal bilincin bu yönünde de bilgi sahibi edecek ve uyandıracak klasik kitaplar oluşturulacaktır."

Bizim de arzumuz –çok geç kalınmış olsa da- Hasan Âli Yücel’in bundan altmış yıl önce yaptığı atılıma benzer bir atılımı bugünün Milli Eğitim Bakanlığının yapmasıdır.

KAYNAKÇA
Aydın, Ö. 1997. 'Türkçe'de belirtme durumu ekinin öğretimi üzerine bir gözlem'.
Dil Dergisi, sayı 52, Ankara:5-17.
Dietrich, A.P. 1995. 'An analysis of subordinate clauses in Turkish'. Dilbilim Araştırmaları 1995: 182-196.
Erguvanlı-Taylan, E. 1993 'Türkçe'de -DİK ekinin yantümcedeki işlevi üzerine'. Dilbilim Araştırmaları 1993: 161-71.
Haegeman, L. 1994. Introduction to Government and Binding Theory. Oxford: Blackwell.
Kennelly, S. 1990. 'Theta government in Turkish: Effects on IP dominated by DP'. Glow Workshop SOAS, London.
Sezer, A. 1987. 'On Turkish verb of relation'. Studies on Modern Turkish (yay. H.E. Boeschoten, L.Th. Verhoeven). Tilburg University Press: Tilburg.
Sezer, A. 1994. 'Anadili öğretiminde dilbilimin yeri'. Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkçenin Görünümü. Ankara: Dil Derneği Yayınları: 113-128.
Underhill, R. 1976. Turkish Grammar. Cambridge, Mass.
Uzun, N.E. 1998a. Türkçede görünüş/kip/zaman üçlüsü. Dil Dergisi, sayı 68, Ankara: 5-22.
Uzun, N.E. 1998b. dil bilgisinin Temel Kavramları: Türkçe Üzerine Tartışmalar. Ankara.
Vandewalle, J. 1987. Cursus Turks 1: Brugge.
Yücel, H. A. 1993. Milli Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçler.
Ankara: TC Kültür Bakanlığı Yayınları.

Yorumlar (0)
12°
açık