BİLMECELERİN ÖZELLİKLERİ, BİLMECE ÇEŞİTLERİ

BİLMECELERİN ÖZELLİKLERİ, BİLMECE ÇEŞİTLERİ

BİLMECELERİN ÖZELLİKLERİ, BİLMECE ÇEŞİTLERİ

Edebiyat ile ilgili tüm yazılar için tıklayınız.

ANONİM HALK ŞİİRİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ, NİNNİLERİN ÖZELLİKLERİ, MANİLERİN ÖZELLİKLERİ, AĞITLARIN ÖZELLİKLERİ, TÜRKÜLERİN ÖZELLİKLERİ

TDH - KOLAY ERİŞİMİ Türkçe Göktürkçe Edebiyat Türkçe Adlar Tarih Kökenbilgisi Türk Lehçeleri Yazım Kılavuzu Türk Dünyası PDF-DOC Sınav-Deneme

DİL BİLGİSİ KOLAY ERİŞİMİ Dil Bilgisi Sıfatlar Belirteçler Anlam Bilgisi Kompozisyon İlgeçler Cümlede Anlam Nasıl yazılır? Bağlaçlar Paragrafta Anlam Noktalama İşaretleri Ünlemler Sözcükte Anlam Sözcük Bilgisi Eylemler Ses Bilgisi Yapım Ekleri Eylemsiler Yapı Bilgisi Adıllar Dil-Anlatım Yazım Bilgisi Adlar Edebiyat Anlatım Bozuklukları Ana Bet Atasözleri ve Deyimler TDH-Instagram Tivitır Feysbuk

BİLMECELERİN ÖZELLİKLERİ, BİLMECE ÇEŞİTLERİ

Çeşitli doğa olaylarını, yaşama ait soyut ve somut hemen hemen her olguyu, çeşitli çağrışımlarla tanımlayan ve çoğu zaman da yanıtlarını bu çağrışımlarda gizleyen, kalıplaşmış sözlerden oluşan, ortak (anonim) bir sözlü halk edebiyatı ürünüdür.

Bu söz kalıpları genellikle, sonları uyaklı sözcüklerden oluşan dizeler halinde söylenir. Düz bir söyleyiş biçiminde, tek bir cümleden oluşanları da vardır.

Örnek 1:

"Binbir minare

Dibi kenare

Yüzbin çiçek

bir lale"

(Yıldız ve ay)

Örnek 2:

"Çam ağacını oyarlar

İçine nağme koyarlar

Ağlama tintonum ağlama

Şimdi kulağını burarlar"

(Saz)

Örnek 3: "

Köprüden gölgesiz geçer"

(Ses)

Görüldüğü gibi, birinci ve ikinci örnekteki bilmeceler a-a-b-a uyak düzeninde söylenmiş ve dört dizeden oluşmuştur; üçüncü örnekteki bilmece ise, tek bir cümleden oluşmuş düz bir söyleyiş biçimindedir.

Bir bilmece çoğunlukla bir yanıt içerdiği gibi, kimi zaman da birden çok yanıtı birarada içerir.

Örnek 4:

"Gökten bir karpuz indirmişler

On iki dilime bölmüşler

On birini yemişler

Birine haram demişler"

(Yıl, 12 ay, 11 ay, ramazan ayı)

Görüldüğü gibi, bu bilmecedeki her dizenin ayrı bir yanıtı vardır. Somut kavramları, olguları içeren bilmecelerin yanı sıra, soyut kavramları, olguları içeren bilmeceler de vardır ve elbette, bunların yanıtlarını bulmak daha zordur.

Örnek 5:

"Şıpıl şıpıl sudan geçtim

Şıpırtısını duymadım

Yeşil çimen üstünde kumaş biçtim

Kırpıntısını bulmadım"

(rüya)

Türleri: Bilmeceleri içerdikleri konulara göre şöyle sınıflandırabiliriz:

1. Somut Konulu Bilmeceler

a. Doğa olaylarını konu alan bilmeceler

Örnek: "Dağdan gelir taştan gelir

Bir azılı kaplan gelir"

(sel)

b. Hayvanları konu alan bilmeceler

Örnek: "Arşın ayaklı, burma bıyıklı"

(tavşan)

c. İnsanları konu alan bilmeceler

Örnek: "Sırtında geçer maşası

Onun hiç olmaz paşası"

(çingene)

d. Nesneleri konu alan bilmeceler

Örnek: "Altı demir üstü demir

İçinde bir zalim emir"

(tüfek)

2. Soyut Konulu Bilmeceler

a. Metafizik kavramları konu alan bilmeceler

Örnek 1: Her şeyi görür, benzerini görmez"

(Allah)

Örnek 2: "Kaş ile gözden yakın

Söylenen sözden yakın"

(ecel)

b. İnsana ve yaşama değgin soyut kavramları konu alan bilmeceler

Örnek 1: "Buradan attım iğneyi

Dolaştı geldi dünyayı"

(gönül)

Örnek 2: "Et et içinde

Et fit içinde

Dünya dümeni

onun içinde"

(akıl)

Örnek 3: "Gitti gelmez

Geldi gitmez"

(gençlik-ihtiyarlık)

Bilmeceler yalnızca hoşça vakit geçirmek için yaratılmış, bir eğlence aracı olan halk yaratıları değildir. Onlar aynı zamanda insanların bilgilerini, görgülerini, düş güçlerini, çağrışımlardan yola çıkarak bir sonuca, bir senteze varma yetilerini de sınayan ürünlerdir.

Gerçek yaşamda, halk arasında, sorulan bilmeceleri bilemeyen tarafa, gücü oranında, gerçekleştirebileceği bir ceza verilir. Masallarda ise bilmecelerin işlevi çoğu zaman, yaşamsal bir önem taşır. Çünkü masallarda, örneğin padişah, sorduğu bilmeceyi bilemeyen masal kahramanının "kellesini uçurduğu" gibi, bilene de kızını verebilir ya da bir ülke veya bir hazine bağışlayabilir.

Bilmeceler bazı topluluklarda, bireyin o topluluğa kabul edilebilmesi için bir "sınav", bir bilgi, görgü ve zeka ölçme aracıdır.

Kimi topluluklarda ise bilmecelerin, "iş verimi"ni arttırıcı bir işlevi vardır. Topluca çalışan insanlar, iş sırasında birbirlerine karşılıklı bilmeceler sorarak işi daha keyifli bir hale getirip yorgunluklarını unuturlar ve daha hızlı bir tempoyla çalışırlar (Çalışırken hep bir ağızdan türkü söylemek gibi).

Sonuç olarak; bilmeceler de genellikle öteki halk edebiyatı ürünleri gibi ortak (anonim) dir, yani söyleyeni birey olarak belli değildir. Bilmeceler de yine öteki türler gibi yıllar, yüzyıllar boyu kuşaktan kuşağa, dilden dile aktarıla aktarıla günümüze kadar gelen ve geleceğe doğru da akıp giden bir gelenek-görenek, bilgi-birikim ırmağıdır.

Yorumlar (0)
18°
açık