Göstermeye Bağlı Edebi Metinler






Göstermeye Bağlı Edebi Metinler


Göstermeye Bağlı Edebi Metinler




Olayı bir topluluk önünde canlandırma esasına dayanan metinlerdir. Ortaoyunu, karagöz, komedi, dram… gibi türler bu bölüme girer.

TİYATRO

  • Hayattaki olayları konu edinen, sahnede oynanmak amacıyla yazılan edebi eserdir.

  • Tiyatro göstermeye bağlı bir güzel sanat dalı olarak “dramatik sanatlar”dan biridir.

  • Roman ve hikâye soyut olduğu halde, tiyatro somuttur.

  • Tiyatro metinlerindeki temel ifade biçimi “ gösterme” ve “anlatma”dır

  • Tiyatro eserleri, konularına göre dram, trajedi ve komedi gibi türlere ayrılır.


a. MODERN TÜRK TİYATROSU

1. Trajedi: Seyirciye, hayatın acıklı yönlerini göstermek, ahlak ve erdemi anlatmak için yazılmış manzum eserlerdir.

Özellikleri:

  • Konusunu seçkin kimselerin hayatından ya da mitolojiden alır.

  • Kahramanları tanrılar, tanrıçalar ve soylu kimselerdir.

  • Kusursuz bir üslubu vardır. Kaba sözlere yer verilmez.

  • Eser baştan sona kadar ağırbaşlı, ciddi bir hava içinde geçer.

  • Çirkin olaylar, seyircinin gözü önünde gerçekleştirilmez, sahne arkasında gerçekleştirilir. Bu olaylar haberciler tarafından sahnede aktarılır.

  • Üç birlik kuralına uyulur. (Yer, zaman, olay)

  • Oyunda koroya yer verilir.

  • Ünlü trajedi yazarları; Eski Yunan; Aiskhylos, Eurupides, Sophokles. Fransız; Corneille, Racine.


2. Komedi: İnsanların ve olayların gülünç yönlerini ortaya koymak, izleyenleri güldürmek ve düşündürmek amacıyla yazılmış tiyatro eseridir.

Özellikleri:

  • Konusunu, yaşanılan hayattan ve günlük olaylardan alır.

  • Kişiler halktan ve yüksek zümreden her çeşit insan olabilir.

  • Her türlü söze şakaya yer verilir.

  • Kişilerin her türlü davranışları sahnede gösterilir.

  • Birbirini izleyen diyalog ve koro bölümlerinden oluşur.

  • Manzum olarak yazılır.

  • Üç birlik kuralına uyulur.

  • Türün yazarları, Yunan-Aristophanes, Fransız- Moliere.


3. Dram: Hayatı olduğu gibi acıklı ve gülünç yönleriyle sahnede göstermek için yazılan tiyatro eseridir.

Özellikleri:

  • Hayatı olduğu gibi yansıtır. Trajedi ve Komedi kaynaşmıştır.

  • Konusunu günlük yaşamdan ve tarihten alır.

  • Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu yoktur.

  • Olaylar, çirkin dahi olsa sahnede gösterildiği gibi kişiler hangi sınıf ve halktan olursa olsun dramda yer alır.


b. GELENEKSEL TÜRK HALK TİYATROSU

1. Karagöz: Seyirlik halk oyunlarından olan Karagöz, bir gölge oyunudur. Oyunda Karagöz cahil halk tipini; Hacivat ise aydın tipini temsil eder. Geleneksel Türk Tiyatrosu ürünlerindendir.  Manda ve deve derisinden yapılan resimlerin, bir ışık yardımıyla sahnedeki perdeye yansıtılmasıyla oluşur. Bir gölge oyunudur. Bu nedenle bazı kaynaklarda “Hayal-i Zıl” şeklinde de adlandırılır. Kahramanları Karagöz, Hacivat, eşraftan kimseler, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, satıcılardır. Karagöz; okumamış, hazır cevap, söylenenleri ters anlayan ve buna göre cevaplar veren kaba bir adamdır. Hacivat ise aydın ve yarı aydın kişileri temsil eder. Karagöz oyununda bütün konuşmalar perdenin arkasındaki tek kişi tarafından yapılır. Bu nedenle Karagöz oynatmak zor bir iştir. Karagöz oyununun oynatıldığı perdeye “hayal perdesi” denir. Oynatan kişi de hayali ya da hayalbaz olarak adlandırılır.

Karagöz oyunu dört bölümden oluşur:

  1. Giriş: Sahneye göstermelik denen bir resim konulur.

  2. Muhavere: Karagöz ve Hacivat’ın karşılıklı konuşmaları

  3. Fasıl (Asıl oyun)

  4. Bitiş: Oyunun sonunda hatalar için özür dilenen ve bir sonraki oyunun yerinin belirtildiği bölümdür.


Karagöz oyunundaki tipler ana hatlarıyla şöyle tasnif edilir:

  • Asıl Tipler: Karagöz, Hacivat

  • Şive taklitleri yapan tipler: Kastamonulu, Kayserili, Bolulu, Eğinli, Arap, Acem, Arnavut, Laz, Kürt, Rumelili, Muhacir, Ermeni, Yahudi, Rum, Frenk

  • Hasta Tipler: Beberuhi, Tiryaki, Kekeme, Altıkulaç, Sarhoş, Deli

  • Diğer Tipler: Çelebi, Köçek, Zenne


2. Orta Oyunu: Seyircilerle çevrilmiş bir alanda, yazılı bir metne bağlı kalmadan ve doğaçlama (tuluat) yoluyla oynanan bir oyundur. Pişekâr ve Kavuklu oyunun temel kişileridir.

Halkın ortak malıdır. Oyunların güldürme unsurları karşılıklı konuşmalardaki söz oyunları, hazır cevaplılık, yanlış anlamalar ve yöresel konuşmaların taklitleridir. Oyunda Karagöz ile Kavuklu’nun; Pişekâr ile Hacivat’ın bütün özellikleri aynıdır. Karagöz ile Ortaoyunun farkı ise, Karagöz’ün perdede, Orta Oyun’un meydanda oynanmasıdır. Yani Orta Oyunu canlı kişilerle oynanırken Karagöz’de tasvirlerin gölgesi oynatılır.

3. Meddah: Geleneksel tiyatro içinde yer alan Meddah hikâyelerinde rol alan bütün kişileri, hikâyeyi anlatan ve meddah adıyla anılan tek kişi canlandırır. Hikâye anlatmak olan meddahlık bir taklit yapma sanatıdır. Perdesi, sahnesi, dekoru, kostümü bir sanatkârda toplanmış bir temaşadır.

Meddah bir sandalyeye oturarak dinleyicilerine hikâyeler anlatır. Meddahın anlatışını, günlük yaşamdaki olaylar, masallar, destanlar, hikâyeler ve efsaneler oluşturur.

Meddahın aksesuarını bir mendil ile bir sopa (baston) oluşturur. Genellikle güldürücü, ahlâkî ve edebi sonuç çıkarılacak hikâyelerine klişeleşmiş “râvıyân-ı ahbar ve nâkılân-ı âsar ve muhaddisân-ı ruzigâr şöyle rivayet ederler ki” şeklinde söz başı ile başlar, daha sonra kahramanları sayıp hikâyesini anlatır. Meddah hikâyenin kahramanlarını kendi yöresinin dili ve şiveleri ile konuşturan insandır.

4. Köy Seyirlik Oyunları: Köy seyirlik oyunları, adı üzerinde seyirlik oyunlardır. Tıpkı ortaoyunumuzda olduğu gibi bu oyunlar da genellikle köyün ortasında, köy meydanında oynanır. Seyirciler çepeçevre oyuncuları çevreler.

Oyuncu – seyirci ayrılığı hem vardır hem yoktur. Oyuncuları oyuna seyirciler hep beraber hazırlar. Bir tas, bir şapka, bir baston, bir deve, bir sopa, bir tüfek olabilir. Sırası gelen oyuncu seyirci içinden çıkarak oyuna katılır, oyundaki görevi bittikten sonra yeniden seyircilerin arasına karışır. Köy seyirlik oyunlarında da ortaoyununda ve meddahta olduğu gibi doğaçlamaya büyük önem verilir.

Geleneksel Tiyatro Türlerini Modern Tiyatro Türlerinden Ayıran Özellikler:

  • Geleneksel Türk tiyatrosunda yazılı bir metin yokken modern Türk tiyatrosunda yazılı metin vardır.

  • Geleneksel Türk tiyatrosunda sahne ve dekor anlayışı yokken modern Türk tiyatrosunda sahne ve dekor kullanıl-maktadır.

  • Geleneksel Türk tiyatrosunda belirli tipler varken modern Türk tiyatrosunda çeşitli karakterler ve tipler birlikte yer almaktadır.

  • Geleneksel Türk tiyatrosunda taklitler, şive bozuklukları ve yanlış anlamalar önemli bir yer tutarken modern Türk tiyatrosunda konuya göre bir dil kullanılmaktadır.



Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri Tanıma


Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri Tanıma





Anlatma ve gösterme; yaşanan, tanık olunan, öğrenilen ya da hayal edilen olay ve durumların başkalarına bildirilmesi için kullanılan yöntemlerdendir. Anlatma, en basit hâliyle kişinin “Önce şöyle oldu, o şunu söyledi, ardından diğeri de şunları söyledi, sonra da şunlar şunlar oldu…” vb. cümleler kurması; gösterme ise kendisini olayları gerçekleştirenlerin yerine koyarak olayları canlandırmasıdır. Bu yöntemlerin edebiyatta kullanılması sonucunda anlatmaya bağlı edebî metinlerle göstermeye bağlı edebî metinler oluşmuştur.

Tiyatro metinleri, göstermeye bağlı edebî metinler başlığı altında ele alınır. Aslında tiyatro, kendine özgü kuralları olan bir sahne sanatıdır. “İnsan yaşayışının sahnede canlandırılması sanatı” olarak tanımlanabilecek tiyatroyla edebiyat arasında ilişki kurulmasının nedeni, tiyatro metinlerinin edebî metin niteliği taşımasıdır.

Tiyatro

Sahnede ve seyirciler önünde oynanmak amacıyla yazılmış eserlere tiyatro adı verilir. Tiyatro, tiyatro eseri, oyun ve piyes sözcükleri de aynı anlamda kullanılmaktadır. Yazılan eser, oyuncular tarafından belli bir sahne düzeni içinde, el kol hareketleri, mimikler ve sözlerle canlandırılarak seyirciye gösterilir. Bu özelliklerinden dolayı tiyatroyu “drama” veya “dramatik sanat” olarak da niteleyebilmekteyiz.

Tiyatronun Doğuşu

Araştırmacılar, tiyatronun doğuşunu ilkel toplumların dinî törenlerine dayandırırlar. Bu törenlerde kutsal sayılan varlıklar taklit yoluyla canlandırılmaya çalışılmıştır. Günümüzdeki anlamı ile tiyatro, Eski Yunan kültürüne dayanmaktadır. Eski Yunan bağbozumu tanrısı Dionysos adına düzenledikleri dinî törenlerde kimi gösteriler sergilemişler ve “Ditirombos” adı verilen şiirler okumuşlardır. Bu şiirlere, derilere bürünüp teke kılığına giren bir koro şarkıları ile eşlik etmişlerdir. Bu törenlerin geliştirilmesiyle diyaloglu gösteriler oluşturulmuş ve tragedya, komedya adları verilen klasik tiyatro ortaya çıkmıştır.

Tiyatronun Unsurları

Söze ve harekete dayalı bir canlandırma sanatı olan tiyatronun temel unsurları şunlardır:

  1. Tiyatro metni

  2. Oyuncu(lar)

  3. Sahne / Dekor

  4. Seyirciler


Tiyatro metnini oluşturan temel öge diyaloglardır. Ancak diyalogların dışında yazar, metni oluştururken oyuncuların tavır, hareket ve mimiklerini de belirtme durumundadır.

Hemen her türlü konuyu içerebilen tiyatro metni, sahnelenmeye uygun olmalıdır. Yazar, oyunda yarattığı kahramanların diyaloglarında oyunun akışına engel olacak teferruatlardan kaçınmalıdır. Her kahramanı ait olduğu yörenin, sınıfın söyleyiş özelliklerine uygun konuşturmaya dikkat etmelidir.

Oyunun, izleyicide bir tepki uyandırmasında dekor da önemli bir işlev yüklenir. Olayların yaşandığı yerin imkânlar dâhilinde gerçeğe yakın oluşturulması gerekir. Günümüzde tiyatro, teknolojinin de katkısıyla sahne – dekor konusunda geniş imkânlara sahiptir.

Çehov: “Tiyatro sahnesinde duvarda bir tüfek asılı ise bu tüfek oyunun bir yerinde mutlaka patlamalıdır.” der.

Tiyatroda her söz, her davranış, her bakış ve her dekor parçası bir işlevi yerine getirmek için vardır. Belli bir amaca hizmet etmeyen hiçbir ayrıntının tiyatroda yeri yoktur.

Türk tiyatrosu iki başlık altında incelenir:

  1. Geleneksel Türk Tiyatrosu

  2. Modern Türk Tiyartosu



Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme


Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme




Bir tiyatro eserini aşağıdaki unsurlara göre incelemek mümkündür.

Tiyatro Eseri İnceleme Planı

A) Biçim Yönünden:

  • Yazarı (varsa çevireni)

  • Yönetmeni

  • Oyuncular (Hangi sanatçı, hangi rolde)

  • Kaç perde olduğu

  • Dekor özellikleri (ayrıntılarıyla)

  • Kostüm özellikleri

  • Sahne değişirken göze çarpan ilginç özellikler


B) İçerik Yönünden:

  • Konunun özeti

  • Oyunun başkahramanı ve kişilik özellikleri

  • Oyundaki diğer kahramanlar ve kişilik özellikleri

  • Oyunun planı

  • Oyundan çıkarılacak ana düşünce ve yardımcı düşünceler

  • Dekorun oyunun  işlenişine katkısı

  • Kostümün oyunun işlenişine katkısı

  • Oyun hakkındaki kişisel görüş ve düşünceler



Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme, Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme, Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme, Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri İnceleme Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri Tanıma, Göstermeye Bağlı Edebi Metinleri Tanıma









Yorumlar (0)
25°
açık