Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma Harfleri

Ünlü Düşmesi, Ünlü Türemesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Yumuşaması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma Harfleri, n/m Ünsüz Değişimi, Büyük Ünlü Uyumu, Küçük Ünlü Uyumu,

Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma Harfleri

Ses Bilgisi – Ses Olayları, Ses Olayları Örnekleri

Konumuz: Ünlü Düşmesi, Ünlü Türemesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Yumuşaması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma Harfleri, n/m Ünsüz Değişimi, Büyük Ünlü Uyumu, Küçük Ünlü Uyumu,

Türkçede “Ses olayları” konusuna başlarken konunun daha iyi anlaşılabilmesi için sözcüklerde gerçekleşen ses olaylarını “Ünlüler” ve “Ünsüzler” şeklinde iki grupta incelemek konunun akılda kalmasını kolaylaştıracaktır.

Ünlü Düşmesi, Ünlü Türemesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Yumuşaması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Türemesi, Ünsüz Düşmesi, Kaynaştırma Harfleri, n/m Ünsüz Değişimi, Büyük Ünlü Uyumu, Küçük Ünlü Uyumu,

Ses Bilgisi

Ünlü seslerle ilgili ses olayları:

Ünlü sesler ile ilgili ses olaylarını sıralamadan önce ünlü sesler ile ilgili bilmeniz gereken şu tabloyu sunmakta fayda var:

Ünlü Düşmesi

Ünlü düşmesi çoğunlukla iki heceli kelimelerde görülür. İkinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde ikinci hecede bulunan ünlü ses düşmektedir. Bu duruma ünlü düşmesi ya da hece düşmesi denilmektedir.

Omuz -> Omzu

Akıl -> Aklı

Burun -> Burnu

Uyu -> Uyku

* Birleşik sözcüklerin oluşumu sırasında ünlü düşmesi görülebilir.

Kahve + altı -> Kahvaltı

Cuma + ertesi -> Cumartesi

* Birleşik fiillerin oluşturulması sırasında “-etmek, -olmak, -eylemek” gibi yardımcı fiiller eklendiği sözcükte ünlü düşmesini meydana getirir.

Kayıp + olmak -> Kaybolmak

Şükür + etmek -> Şükretmek

Seyir + etmek -> Seyretmek

* Son hecesinde dar ünlü bulunan her iki heceli sözcükte ünlü düşmesi olmaz.

Oyun -> Oyunu

Umut -> Umudu

Ünlü Türemesi

Bazı sözcüklere ek getirildiğinde ekten önce ünlü sesin araya girmesine ünlü türemesidenilmektedir. Özellikle “-cık, –cik” ekleri kendinden önce ünlü ses türetmektedir.

Bir + cik -> Biricik

Dar + cık -> Daracık

Genç + cik -> Gencecik

* Sözcüklerin pekiştirilmesi sırasında da ünlü türemesi gerçekleşir.

Sağlam -> Sapasağlam

Gündüz -> Güpegündüz

Ünlü Daralması

Türkçede “a ve e” ünlüleriyle biten fiillere, şimdiki zaman eki “-yor” eki geldiğinde fiilin sonunda yer alan “a ve e” daralır ve “ı, i, u, ü” seslerine dönüşür. Fiilde görülen bu olaya ünlü daralması denilmektedir.

Oyna– -> Oynuyor

Planla– -> Planlıyor

Gülme– -> Gülmüyor

Boya– -> Boyuyor

Gözle– -> Gözlüyor

* “yemek” ve “demek” fiillerinden sonra ek geldiğinde köklerdeki “e” sesi daralır.

Yiyecek

Diyecek

Yiyelim

Diyelim

Ünsüz seslerle ilgili olan ses olayları:

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda “p, ç, t, k” ünsüzleri yer alır ve sözcükten sonra da ünlü ile başlayan bir ek gelirse, sonda bulunan ünsüz seslerde bir yumuşama olur. Yani sözcük sonundaki “p, ç, t, k” ünsüzleri yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür. Dilde gerçekleşen bu duruma ünsüz yumuşaması denir.

p > b yumuşaması: kitap -> kitabı, dolap -> dolabı,

ç > c yumuşaması: ağaç -> ağacı, burç -> burcu

t > d yumuşaması: icat -> icadı, kilit -> kilidi

k > ğ yumuşaması: kulak -> kulağı, köpek -> köpeğin

NOT: Tek heceli sözcüklerin genelinde ünsüz yumuşaması görülmez.

Saç -> Saçı

Çöp -> Çöpü

Süt -> Sütü

* Yumuşamanın olacağı tek heceli sözcükler de vardır:

Taç -> Tacı

Çok -> Çoğu

NOT 2: Yabancı kökenli bazı kelimelerde yumuşama kuralı geçerli değildir.

Hukuk -> Hukuku

Millet -> Milleti

Sanat -> Sanatı

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Türkçede sert ünsüzlerle biten sözcüklerden sonra yumuşak ünsüzler olan “c, d, g” ile başlayan bir ek geldiğinde yumuşak ünsüzler sertleşerek ç, t, k” seslerine dönüşür. Bu duruma ünsüz benzeşmesi ya da ünsüz uyumu adı verilmektedir.

Sert ünsüzler: “ç, f, h, k, p, s, ş, t” seslerinden oluşmaktadır. Akılda kalıcılığını kolaylaştırmak adına bu sert ünsüzleri “FıSTıKÇı ŞaHaP” şeklinde kodlayabiliriz.

Simit + ci -> Simii

Kitap + da -> Kitapta

As + gı -> Askı

Unut + gan -> unutkan

Daha fazla bilgi için “Ünsüz Benzeşmesi” adlı yazımızı okuyabilirsiniz.

Ünsüz Türemesi

Bazı sözcüklere getirilen “-etmek, -eylemek, -olmak” gibi yardımcı fiiller sonrasında ünsüz türemesi gerçekleşir.

His + etmek -> Hissetmek

Hal + olmak -> Hallolmak

Af + etmek -> Affetmek

Red + etmek -> Reddetmek

Ünsüz Düşmesi

Türkçede “k” ünsüzü ile biten bazı kelimelere “-cık, -cik” eki getirildiğinde “k” ünsüzünün düştüğü görülür. Dildeki bu olaya ünsüz düşmesi denilmektedir.

Küçük + cük -> Küçücük

Ufak + cık -> Ufacık

Büyük + cek -> Büyücek

Sıcak + cık -> Sıcacık

Kaynaştırma Harfleri (Yardımcı Ünsüzler)

Türkçede iki sesli harf yani iki ünlü yan yana gelemez. Bu nedenle ünlü bir sesle biten kelimeye ünlü ile başlayan bir ek gelirse araya kaynaştırma ünsüzleri girmektedir. Bu durumda araya “y, ş, s, n” ünsüz harfleri gelmektedir.

Gemi + y + i

Yazı + y + ı

Kale + s + i

Ev + i + n + i

n/m Ünsüz Değişimi

Bu kural çift dudak ünsüzü olan “m” harfi ile damak ünsüzü olan “n” harfinin, “b” ünsüzünün öncesinde yer değiştirmesidir. Türkçede bir hece sonunda yer alan “n” ünsüzü “b” sesinden önce kullanıldığında yerini “m” ünsüzüne bırakır.

nbül -> Sümbül

Penbe -> Pembe

Çenber -> Çember

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçede sözcükler içinde yer alan ünlü harflerin ya tamamen kalın ya da tamamen ince seslerden oluşması zorunluğuna “Büyük Ünlü Uyumu” denir. Bir kelimenin Türkçe olup olmadığını anlamada kullandığımız en basit kural olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ayrıca Bkz -> Büyük Ünlü Uyumu

İncelik -> Büyük ünlü kuralına uyar.

Kaılıklı -> Büyük ünlü kuralına uyar.

Tiyatro -> Büyük ünlü kuralına uymaz.

Sinema -> Büyük ünlü kuralına uymaz.

NOT: Türkçe kökenli olmasına rağmen bu kurala uymayan sözcükler de vardır: anne, hangi, inanmak…

Küçük Ünlü Uyumu

Türkçede bir sözcüğün hecesi eğer düz ünlü yani (a, e, ı, i) seslerini içeriyorsa kendisinden sonra gelecek heceler de düz ünlü sesleri; eğer sözcüğün bir hecesi yuvarlak ünlü yani (o, ö, u, ü) seslerini içeriyorsa kendisinden sonra ya “u, ü” ünlülerini ya da “a, e” düz ünlüleri almalıdır. Türkçedeki bu kurala küçük ünlü uyumu denir.

  • Karanlık ⇒ a (düz) → a (düz) → ı (düz) -> Uyar
  • Yorucuo (yuvarlak) → u (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uyar
  • Başvurua (düz) → u (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uymaz
  • Galoş ⇒ a (düz) → o (yuvarlak) -> Uymaz

https://www.edebiyatciyim.com yerliğine sevgilerimizle...

YORUM EKLE