Türkçede Deniz Sözcüğü Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın
Türkçede Deniz Sözcüğü

Deniz sözcüğü birçok deyimimizde ve atasözümüzde geçer:

Deniz bindirmek: Birden bire fırtına gelmesi.


Deniz tutmak: Sallantıdan etkilenmek.


Denizde kum onda para: Çokluğu anlatır.


Denizdeki balığın karada komisyonculuğunu yapmak: doğmamış çocuğa don biçmek.


Denizden çıkmış balığa dönmek: Ne yapaağını bilememek, şaşırmak.


Denizi geçip çayda boğulmak: Zoru başarıp kolayda takılmak.


Denize girse denizi kurutur: Uğursuz kişiler için söylenir.


Boğulacaksan büyük denizde boğul: Yaptığın işi bir anlama gelecek biçimde yap.


Deniz bal olmuş, fukara kaşık bulamamış: Şansızlığı anlatır.


Deniz yanında kuyu kazılmaz: Büyük işlerin yanında küçük işlerin bir anlamı yoktur.


Deniz dalgasız, kapı halkasız olmaz: Her nesne kendine özgü nitelikleriyle bilinir.


Deniz dalgasız, gönül sevdasız olmaz: Her nesne kendine özgü nitelikleriyle bilinir.


Deniz kenarında dalga eksik olmaz: Her nesne kendine özgü nitelikleriyle bilinir.


Denize düşen yılana sarılır: Güç bir durumdan kurtulmak için her kurtarıcıya başvurulabilir.


Lafla pilav pişerse deniz kadar yağı benden: Söz söylemekle iş başarılmaz.


Karpuz kabuğunu görmeden denize girme: İşi yapmak için uygun zamanı bekle.


Fare düşmekle deniz murdar olmaz: Karaçalarak birini kötülesen de o değerinden bir neñ yitirmez.


İnsanı el, denizi yel azdırır: İnsanlar, başlarının sözleriyle sinirlenebilir.


Kediye pisliğin ilaç demişler, gitmiş denize pislemiş: Kişi kendini bilmezse ve başkalarının pohpohlamasıyla davranırsa sonunda kendini rezil eder.


Kökenlemesi: teñ+(İ)z
teñ : göl, bataklık.
+z : genişletme eki.

Göktürk yazıtlarında deniz sözcüğü yoktur. Onun yerine taluy sözcüğü vardır. Taluy sözcüğünün, Türkçe tal- "dalmak" kökünden türediği düşüncesi de vardır. İlk kez Divanü Lügat'it Türk'te denk geldiğimiz deniz (ilk biçimi teñiz), Türkçeden Eski Moğolca'ya geçmiştir. Ses değişimlerinden sonra teñiz sözcüğü Çingiz/Cengiz olmuştur. Cengiz Han'ın adı da buradan gelmektedir. Deniz sözcüğü bütün çağdaş Türk lehçelerinde aynıdır.

Türkiye Türkçesinde deniz sözcüğü ile kurulmuş 92 birleşik sözcük vardır: içdeniz (bir deniz türü), deniz mavisi (bir renk), denizanası (bir yılkı), denizaltı (bir taşıt), denizüzümü (bir bitki) gibi.

Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın

Yorumlar (0)
27°
parçalı bulutlu