Şapka işareti, inceltme işareti, düzeltme işareti

Şapka işareti, inceltme işareti nedir?

En sık sorulan sorular arasında bulunan "Düzeltme işareti nedir, düzeltme işareti nerelerde kullanılır?" sorusunu ayrıntılı olarak yanıtlayalım. Bildiğiniz gibi düzeltme iiareti; şapka işareti, inceltme işareti olarak da adlandırılır.

Düzeltme İşareti Nedir, Nerelerde Kullanılır?

Düzeltme işaretinin kullanılacağı yerler aşağıda gösterilmiştir:

  • 1. Yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine ko­nur: adem (yokluk), âdem (insan); adet (sayı), âdet (gelenek, alışkanlık); alem (bayrak), âlem (dünya, evren); aşık (eklem kemiği), âşık (vurgun, tutkun); hal (sebze, meyve vb. satılan yer), hâl (durum, vaziyet); hala (babanın kız kardeşi), hâlâ (henüz); rahim (esirgeme), rahîm (koruyan, acıyan); şura (şu yer), şûra (danışma kurulu) vb.

UYARI: Katil ( öldürme) ve kadir kadr = değer) kelimeleriyle karışma olasılığı ol­duğu hâlde katil (ka:til = öldüren) ve kadir (ka:dir = güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konma­dan yazılması yaygınlaşmıştır.

  • 2. Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: dergâh, gâvur, karargâh, tezgâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım; gülgûn, merzengûş; mahkûm, mezkûr, sükûn, sükût vb. Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki, Selânik vb.
  • 3. Nispet ekinin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için kullanılır: (Türk) askeri ve askerî (okul), (İslam) dini ve dinî (bilgiler), (fizik) ilmi ve ilmî (tartışmalar), (Atatürk’ün) resmi ve resmî (kuruluşlar) vb.

Uyarı: Nispet eki alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır: millîleştirmek, millîlik, resmîleştirmek, resmîlik vb.

  • 4. Arapça, Farsça ve batı kaynaklı sözcüklerde /l/ ünsüzünden sonra gelen /a/, /u/ ünlüleri üzerine düzeltme imi konmaz: billur, klakson, lakin, lazım, reklam, selam, üslup...

  • 5. Nispet eki olan “i”lerin (Ar. Önad eki) üzerine düzeltme imi konmaz: hukuki, iktisadi, insani, milli, siyasi...

  • 6. Yabancı sözcüklerdeki uzun ünlüleri gösteren harflerin üzerine de düzeltme imi konmaz: adalet, ahlak, badem, evlat, idare, ilaç, ilah, imla, rica, şair, vali...

Bileşik sözcüklere gelen ekler, Boğaziçi'ne mi, Boğaziçi'ye mi, Kocaeli'ye mi, Kocaeli'ne mi?

Bazı yeradlarına gelen ekler nasıl kullanılır?

Örneğin İnciraltı'ya-İnciraltı'na ya da Kemeraltı'ya-Kemeraltı'na kullanımlarından hangisi doğrudur?

Yanıt:

Yeradı olan bileşik sözcükler ek aldıklarında, “İnciraltı’na gidiyorum; İnciraltı’ndan geliyorum; İnciraltı’nı gördün mü?” ya da “Kemeraltı’nda buluşalım; Kemeraltı’na gideceğim; Kemeraltı’nın yeni halini gördün mü?” gibi kullanılır.

Yararlı olması dileğiyle...

Yorumlar (1)
Hakan Güngör 5 ay önce
Merhaba,
6. madde düzeltme imi konur biliyorum.

Misal;
Türkçede ikametgâh sözünün ka hecesinin yanlış olarak ince (kâ) okunduğu gibi, emlâk kelimesinin de lâk hecesi hatalı bir biçimde kalın okunuyor, söyleniyor.

Düzeltme işareti kaldırıldı diye herkesin birbirini kandırması sonucu yabancı kökenli kelimelerde kalın ünlü (a) ile yazılan ka ve la hecesi, ince okunması gerektiği yerlerde yanlış telâffuz edilir oldu. Okullarda bu kelimenin mülk ile kökteş olduğu söylenseydi kimse bu sözü bugün kalın bir biçimde emlak diye okumayacak, emlâk biçiminde ince okuyup söyleyecekti.

Bugün emlâk sözüne getirilen ekler bile yanlış olarak emlakçı diye telâffuz ediliyor. Hâlbuki kelime emlâkçi, emlâkiniz, emlâkimden biçiminde ince sıradan ekler alır.

Nereye gidiyoruz?

Dili bu kadar keyfî kullanmak bizi nerelere götürecek?

Prof. Dr. Hamza ZÜLFİKAR
25°
parçalı bulutlu