Orta oyunu terimleri sözlüğü, Orta oyunu terimleri

Orta oyunu terimleri, Orta oyunu terimleri sözlüğü, orta oyunu örneği kısa, orta oyunu nedir, orta oyunu mevki, geleneksel orta oyunu, orta oyunu özellikleri, orta oyunu adini nerden almaktadir, orta oyunu yazma, orta oyunu konuları,

Orta oyunu terimleri sözlüğü, Orta oyunu terimleri

Orta oyunu terimleri sözlüğü, Orta oyunu terimleri

Orta oyunu terimleri sözlüğü, Orta oyunu terimleri, Orta oyunu terimleri, Orta oyunu terimleri sözlüğü, orta oyunu örneği kısa,  orta oyunu nedir,  orta oyunu mevki,  geleneksel orta oyunu,  orta oyunu özellikleri,  orta oyunu adini nerden almaktadir,  orta oyunu yazma,  orta oyunu konuları,

Kısa bir açıklamadan sonra sözlük kısmına inebilirsiniz.

Terim Açıklaması : Orta Oyunu

Türk doğaçlama halk tiyatrosu. Kol oyunlarından gelişerek 19. yüzyılda kesin biçimine kavuşan Ortaoyunu, adını, izleyicilerin, çevre oldukları bir orta yerde oynanmasından alır. Ortaoyunu, kendi bir özelliği olarak, açık yerlerde, palanga ya da meydan adı verilen yuvarlak ya da yumurtamsı bir alanda oynanır; burada, erkek izleyicilerin oturduğu mevki ile kadın izleyicilerin oturduğu kafes, ip gerili kazıklarla ayrılmıştır; oyuncular, sahne giysilerini değiştirdikleri, önü perdeyle kapatılmış sandık odası'ndan kapı yoluyla oyun alanına girerler. Ortaoyunu'nun dekoru, 68 cm. -1 m. Yükseklikte, genellikle Kavuklu'nun işyerini temsil eden ve iki kanatlı bir kafes olan dükkan ile 1.5m yükseklikte, iki, üç ya da dört kanatlı, genellikle ev olarak kullanılan ve önünde iskemleler bulunan bir paravanaydı. Ortaoyunu'nun başında köçek, çengi ve curcunabazların müzik eşliğinde raks gösterisi yer alırdı. Gündelik olaylardan yola çıkan, doğaçlama, durum komedyası ve laf oyunlarına dayanan Ortaoyunu dört bölüme ayrılırdı: Pişekâr'ın izleyiciyi selamlayıp, zurnacıyla konuşup oyunu açması, giriş; Kavuklu ile kavuklu-arkası'nın oyuna girmesiyle başlayan muhavere; belli bir olayın temsil edildiği fasıl; Pişekâr'ın izleyiciden özür dileyip, gelecek oyunun adı ve yerini bildirerek oyunu kapatışı, bitiş. Ortaoyunu fasıllarının çoğu Karagöz'ünküyle aynıdır; klasik ve yeni eklenmiş fasıllar olmak üzere iki öbekte toplanır. Ortaoyunu'nun başlıca tipleri şöyle gösterilebilir: Oyunu açıp, yürütüp, kapayan; hem oyuncu, hem sahneye koyucu, hem de yazar gibi davranan, kenarı kürklü kaftan ve külah giyen, elinde şakşak taşıyan Pişekâr; Pişekâr'la birlikte oyunu yürüten; ikinci-oyuncu ve başkomik, kavuk ve kaftan giyen Kavuklu; Çelebi, Zenne, Tuzsuz, Kavuklu-arkası, Denyo; taklit tipleri: Kürt, Arnavut, Acem, Arap, Yahudi, Ermeni, Rum, Frenk. Her tip kendisini simgeleyen müzikle içeri girerdi; müzikçiler oyunla bütünleşmişlerdi. Ortaoyunu, yerini 19. yüzyıl ortalarında yerini tuluat tiyatrosuna bırakmıştır.

Orta oyunu terimleri sözlüğü, Orta oyunu terimleri

Acem Karagöz ve Orta oyunu’nda görülen Azerbaycan’dan ya da İran’dan gelen bir tiptir. Eli açık, gönlü yüce, ancak atıp tutan bir kişidir. Çoğu kez halı tüccarı, tömbekici, antikacı ya da ara sıra tefecidir. Eğlence düşkünü olduğu kadar kendine dalkavukluk edenden hoşlanır. Şiire düşkündür.
Adaptasyon Tiyatro için hazırlanmış bir yabancı oyunu, yöresel koşullar gözönüne alınarak uygun biçimde kendi diline çevirmek, çıkartmalar ve eklemeler yapmak.
Ağız Dialekt. Yöresel konuşmaları vermek için kullanılan biçimdir. Çeşitli yörelerin kendine özgü konuşma biçimleri bu sayede perdeye taşınır. Kastamonulu, Kayserili, Laz, Kürt, Rumelili, Egeli, Acem, Arnavut, Ermeni, Yahudi, Rum,
Akarap Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Teni beyaz olan Arap demektir. Mısır, Suriye, Irak gibi ülkelerin vatandaşları için kullanılır. Fellah diye de bilinir. Oyunlarda kahve döğücülüğü, kestane fıstık, baklava satıcılığı, devecilik gibi uğraşları vardır.
Altı karış Karagöz oyununda Beberuhilere verilen isimlerden biridir. Uzun bir soytarı külahı ve kimi kez de külahın ucunda feneri vardır. Beberuhi, Pişbop.
Anahtar vermek Komiğe nükte yapması için laf açmak. Açmaz vermek.
Aptal Türk kukla oyununda dalkavuk tipi.
Araba kuklası Bir arabanın içinde, alttan oynatılan Türk kuklası.
Arabis Kantoda doğu giysileriyle yapılan dans.
Aragoz Mısır’da eskiden oynatılan kukla ve gölge oyunu türü. Aragoz Türk Karagöz’ünden izler taşır. Bizim etkimizde gelişen Karagöz’ün Mısır’a tekrar gitmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Yavuz Sultan Selim, Mısır seferi esnasında Tomanbay’ın asılışını canlandıran bir gölge oyuncusunu çok beğenir ve beraberinde onu İstanbul’a getirir. 1517 yılında meydana gelen bu olay sonucu gölge oyunu önce sarayda yaygınlaşır. Oradan zengin konaklarına ve nihayet halka ulaşarak gerçek popülaritesini kazanır.
Ara muhavere Muhavere karşılıklı konuşma anlamına gelir. Hacıvatla Karagöz arasındaki muhavereyi uzatmak için ilâve edilen söyleşmedir. Oyun süresi uzatılmak istendiğinde kullanılır.
Arap Karagöz oyunu tipidir. Afrika’dan köle olarak getirilmiş Zenci insanlardır. Önceleri sarayda çalışmış, sonraları özgürlüklerini elde ederek toplum içine karışmışlardır. Genelde dilenci olduğu görülür.
Arap halayık Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Bunlar Zenci, Arap bacılardır.
Arlekino Aydınlanma Çağı’nda Commedia dell’arte’nin uşak tipi. Hırsız ve dilencidir. İyi yürekli ama yalancıdır. Tahta bir hançer taşır. Renk renk yamaları olan giysisi vardır. Bu yamalar, daha sonraları, baklava biçimini almıştır.
Arzbar Orta oyununda muhavereye karşılık gelen konuşma.
Arnavut Karagöz ve Orta oyunu tipidir. Dürüst, mert ama bilgisiz ve kabadır. Çabuk kızar, ataktır, onun için adam öldürmek çok kolaydır. Kabadayılığı vardır, ama sıkıya gelince kaçar. İyi davranılınca uyumludur. İmparatorluk coğrafyasında kavgacı ve silahşörlükleri ile tanınır. Kendine has bir şivesi, Arnavut ağzı vardır. Lâf anlatması zordur, okuma yazmayı, sayı saymayı bilmez. Oyunlarda ciğercilik, bahçıvanlık, bostancılık, bozacılık, koruculuk vb. İşlerle uğraşır. Gözüktüğü oyunlar da korucu olur.
Arosek İran’da ilkel bir kukla türü.
Âşık Çaldıkları saz eşliğinde şiirler, türküler söyleyen, destanlar anlatan gezici halk ozanlarıdır. Karagöz’ün “Âşıklık” oyununda saz çalarak şiir okur.
Ateşbâz Osmanlılarda, şenlikler için donanma fişeklerini hazırlayan, ya da ateşle hüner gösteren oyuncu.
Ayak kuklası On yedinci yüzyılda oynatılan bir kukla türü.
Aydınlı Karagöz oyununda kabadayı ya da efe tipi. Kabadayılar grubuna girer. Tek başına mahallenin düzenini sağlar. Perdedeki tiplere göre boyu uzun olan Aydınlı, “Efe” olarak da anılır ve perdeye gelir. Bazı oyunlarda Tuzsuz Deli Bekir’in yerini alır.
Ayna Karagöz tasvirlerinin gösterildiği, mermerşahiden dikilmiş, ekran görevi gören gergin beyaz bez. Arkasında şem’a yakıldığında tasvirleri gösterir. Eskiden 2 x 2.5 metre iken, sonradan 1.10 x 1.80 metre olarak küçülmüştür. Hayalîlerin “perde” yerine kullandıkları isimdir. Ayna, Hayalîyi seyirciden ayıran, gözlerden saklayan bir engeldir. Perde gazellerinde aynanın basit bir bez olmadığı özellikle işlenir. “Perdeyi kaldır gözden Hisse al sen bu sözden. Perdeyi sanma bezden Kemalattır perdemiz”
Aynalı Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılan bir kelimedir. İyi ve güzel karşılığı kullanılır.
Aynasız Aynalı tabirinin karşılığıdır. Kötü manasında kullanılır.
Aynaz Anadolu’da köy oyunlarını yönetene verilen adlardan biri. Ayvaz
Ayvaz serkis karagöz oyunundaki ermeni tipi sonradan bir ermeni adı olan karabet diye adlandırılmıştır. Vekilharç-kâhya olarak zengin konaklarında çalışır. Vanlı bir ermeni olan serkis konağın alışverişini yapar. Sadakâti ve dürüstlüğüyle bilinir.
Baba himmet karagöz oyununda omuzunda baltasıyla gezen kastamonu’lu bir tiptir. Çok iri yarı, kolayca aldatılabilen, saf bir kişidir. Yumuşak huylu ve iyi yüreklidir. Ancak kızdığında gözü kimseyi görmez diğer tasvirlere göre uzun ve büyük yapılır. Karagöz onunla konuşmak için himmet’in üzerine merdiven dayayıp çıkar. Anadolu manav ağzıyls konuşur. Manav yerleşik türklere verilen isimdir. Bir diğer adı türk’tür.
Bakkalbazi İran’da ilkel bir güldürü türü. Azebaycan’da bakkal oyunu.
Balama Karagöz oyunlardaki Kabadayı tiplerin diğer yabancı ülke tiplerine hitap için kullandığı sözdür. Orta oyununda Rum tipi için kullanılan Çingeneceden bozma bir sözdür.
Bar Doğu Anadolu danslarına verilen ad.
Barba yorgos karagöz oyununda yarı ulahça, yarı rumca konuşan bir rumeli çobanıdır. Denizin adını bile bilmeyen cahil biridir. Gemileri birer büyük kayık sanır. Baba himmet’e benzer. Yunan karagözünde de kullanılan bir tiptir.
Baro Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılır. Argo bir sözdür, bay yerine kullanılır.
Başlangıç Karagöz oyununda başlangıç bölümü. Hacıvat’ın semai okuyarak geldiği ve perde gazeline girdiği kesim. Hacıvat, bu bölümde düzyazı uyaklı yakarışa geçer, sonr iki dize şiir okur. Karagöz aynanın seyirciye göre sağ üst köşesinden iner ve tekerlemeye girer.
Bazende Oyuncu.
Baz-ı hayal İran’da gölge oyununa verilen ad.
Bebek Anadolu’da ilkel bir kukla oyununa verilen ad.
Beberuhi Karagöz oyununda kötü huylu cüce tipi. Vücudu gelişmiş, aklı kıttır. Çabuk ve duraksamadan konuşur. Başkalarını, özellikle Karagöz’ü kızdırmaktan hoşlanır. Yılışık, sulu, alaycı, herkesle dalga geçen densiz bir tiptir. Oradan oraya laf taşıyarak herkesi birbirine düşürür. Karagöz argosunda “Pişbop” denildiği gibi “Altı karış Beberuhi” de denir.
Beltrame İtalyan tulûat tiyatrosunda, her söyleneni yanlış anlayan tip.
Beyzabaz Yumurtalarla gözbağcılığı ve el çabukluğu yapan oyuncu.
Bitiş Karagöz ile Ortaoyunu’nda oyunun son bölümüdür. Bu kısa bölümde seyirciye, oyunun bittiği bildirilerek, gelecek oyunun adı ve oynanacağı yer belirtilir.
Bolulu Karagöz ile Ortaoyunu’nda sık görülen bir oyun tipidir. Yöresel Bolu ağzı konuşmasına rağmen İstanbullu davranış biçimleri gösterir, genellikle aşçıdır.
Bunraku Japon kukla geleneği içindeki en yetkin ve en zor kukla oyunu. Bu oyundaki kuklaların boyu 1.20 metre olduğu için üç kişi tarafından oynatılır.
Burattini İtalyan el kuklası.
Brigella Commedia dell’arte türünün bir uşak tipi. Kötü yürekli, kolayca adam öldüren biridir. Kötü görünüşlü bir yarım maskesi vardır.
Bukko Atellan komedyasında soytarı tipi. Bu soytarının eşi, aptal bir tipi olan Makkus’tur.
Burla Commedia dell’arte türünün komik ara oyunu.
Büyücü Karagöz oyunu tiplerinden olup eski zamanlardan kalma büyü yapan kişidir. Bu tip genelde kadındır.
Cadaloz Türk kukla oyununda üvey ana tipi.
Cadı Karagöz oyun kişisidir. Cazu adıyla da bilinir. Doğaüstü güçleri vardır. İnsanı çeşitli kılıklara sokabilir. Uçma yetisine sahip olan Cazular, küple ya da bir ejderin üzerinde ellerinde yılandan kamçılarıyla, uçarak özel efektlerle perdeye gelirler.
Canbaz Sözlük anlamında canı ile oynayan demektir. İp üzerinde yürüyenlere ve yüksek dikili taşlara tırmananlara bu ad verilmiştir. İp canbazlarının özel adı Rismanbazdır.
Canavar Doğaüstü garip bir yaratıktır. Gölge oyunumuzda kötülüğün simgesidir.
Canlı karagöz halk dilinde orta oyununa verilen ad. Sık kullanılmaz. Bu konuda daha ayrıntılı bir araştırma iç bölümlerde yer almıştır.
Cıdıroğlu Anadolu’da köy oyunlarını yönetene verilen adlardan biri.
Cızlanmak Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılır. Argo bir sözdür, bir yerden gitmek manasına gelir.
Cin Karagöz oyununda doğadışı bir tasvir. Ortaçağ Avrupa tiyatrosundaki şeytanın karşılığıdır. Göğsünde, karnında, kasıklarında ve dizkapaklarında canavar başları vardır. Göze görünmediğine ya da istediği zaman göründüğüne inanılan hayal tipi. Cumhuriyet öncesi Karagöz oyunlarında daha çok kullanılmıştır.
Commedia dell’arte italyan tulûat tiyatrosu. Belirli bir konu içerisinde, bir senaryoya dayanılarak oynanan, içinde tulûata bol yer verilen, hareketli, müzikli bir halk komedyasıdır. Oyundaki espri ve hareketler oyun oynandığı sırada oyuncular tarafından uydurulur. Bu türün başarısı oyuncuların tulûat yeteneğine bağlıdır. Orta oyunu ile büyük benzerlikler gösterir.
Commedia erudita İtalyan tulûat tiyatrosundan değişik olarak gelişen karakter ve entrika komedyasıdır. Belirli bir metni vardır.
Cud Karagöz oyunu tiplerinden Yahudiye verilen addır.
Curcuna Orta oyununun başlangıcında ya da bu oyundan bağımsız olarak ortaya çıkan sivri külâhlı, gülünç giysili soytarıların dansları.
Curcunabaz Curcuna içinde dans eden ve gösteriler yapan sivri külâhlı, bazan yüzleri maskeli oyuncular.
Cüce Karagöz’deki Beberuhi’nin benzeridir. Curcuna’da ve söyleşmelerde ortaya çıkar. Daha çok Kavuklu’yu kızdırır.
Çadır hayal Eskiden ipli kuklaya verilen ad.
Çalpara Eski oyuncuların ellerinde birbirlerine vurarak dansa ritm tuttukları, sert olduğundan abanoz ağacından yapılan sopalar.
Çay Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından bayan anlamında kullanılan argo bir sözdür.
Çegâne Oyuncuların kullandığı zilli bir tartım çalgısı.
Çegânebaz Çegâne adı verilen zilli maşaları çalan kimse.
Çelebi Karagöz ve Oratoyunu’nda genç erkeği oynayan, İstanbul ağzıyla konuşan bir tiptir. Eskiden okumuş, tahsil görmüş eğitimli kişiler için kullanılan Çelebi tâbiri, bey ve efendi kelimelerinin yerini tutardı. Eğlenceyi sever, sürekli âşıktır. Kibar ve mirasyedidir. Güzel konuşmayı ve gezmeyi sever. Kadınlara düşkünlüğü ile bilinir. Kıyafeti yıllar içinde zennelerle birlikte en çok değişiklik gösteren tiptir. Modayı yakından takip eder. Toplumsal değişimleri Çelebi kıyafetleri üzerinde görmek mümkündür. Sarıklı, kaftanlı çelebilerden fesli redingotlu, İstanbulinli çelebilere bir değişim gözlenir.
Çemberbaz Çemberlerin arasından atlayıp geçen oyuncu.
Çene yarışı Kavuklu ile Pişekâr arasında yarışmalı söyleşme.
Çengi Çeng adı verilen çalgıyla dans eden oyuncudan gelme bir isimdir. Daha sonra sadece işin raks yönü kalmıştır. Karagöz oyunu sonunda çengi oynamak neredeyse yerleşmiş bir gelenektir. Çengiler oyun sonunda perdeye gelip raks ederler.
Çerkez halayık Karagöz oyununda dedikoducu kadın tiplerinden biridir.
Çıngal Tulûat tiyatrosunda pezevenk rolü.
Çırak Hayalînin yetiştirmek amacıyla yanında bulundurduğu yardımcısıdır. Perdenin taşınması, kurulması ve oynanacak oyunun tasvirlerinin dizilmesinden sorumludur. Perde arkasında çeşitli işleri yaparken ustanın sanatını öğrenmeye ve ileride Karagöz oynamaya hazırlanır.
Çifte karagöz bir ustalık gösterisi olarak muhaverenin iki karagöz’le karşılıklı oynanması, karagözlerin birbirleriyle yarışmaya girmesidir. Orta oyununda da çifte kavuklu olduğu görülür.
Çingene Karagöz ve Orta oyunu’nda kötü kılıklı, esmer çingene kadın tipi. Genelde falcılık yapar, çiçek satar, kimi zamanda çalgıcılık yapar.
Çocuk oyunu Çocuklar için düşünülmüş, eğlendirici ve eğitici nitelikteki oyun türü.
Çocuk topluluğu XVI. Yüzyılda saraylarda temsiller veren, kadın ve erkek rollerini çocukların oynadığı tiyatro topluluğu. Genel olarak çocuklardan kurulan tiyatro ya da dans, şarkı topluluğu. Çocuk Karagözü.
Çömçe gelin Anadolu’da ilkel kukla oyununa verilen ad. Bu oyunda kullanılan bezden, çaputtan, samandan, sopadan yapılan bebek.
Dalang Java gölge oyunu ustası.
Dayrezen Eskiden Karagöz oyunlarında def çalan kişiye verilen addır. Müzik bilgisi ve sesi iyi olan Dayrezenler oyunun müziklerini yaparken şarkılara da eşlik ederler. Ancak günümüzde bu görevi yardaklar yapmaktadır.
Dedi ki Karagöz oyunu tiplerindendir. Her kelimenin başında “dedi ki” der.
Değişken kukla Oyun sırasında birden değişik bir görünüm alabilen kukla türü.
Değnekli kukla Organları, alttan değneklerle hareket ettirilen kukla.
Delikanlı başı Anadolu’da oyunları yönetene verilen adlardan biri.
Delil Anadolu’da oyunları yönetene verilen adlardan biri.
Demeli Karagöz oyunu tiplerindendir. Her kelimenin sonunda “demeli” der.
Denyo Deli anlamına gelen özel terim. Daha çok Orta oyununda karşımıza çıkar. Karagözdeki Beberuhi gibidir.
Deste Şiîlerde, “Muharrem” ayı töreninde geçit alayı.
Dev kukla İki insan boyunda (Kimi kez daha da büyük) yapılıp hareket ettirilebilen donanma, şenlik kuklasıdır. Osmanlı İmparatorluğu çağındaki şenliklerde gösterilirdi. Bu, içine adam ya da adamlar girerek hareket ettirilen büyük boy bir kuklaydı. Eski kaynaklar buna “suret-i div-i mehîb” demektedir. Donanma şenlikleri minyatürlerinde görülür.
Dikizlemek Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılır. Argo bir sözdür, gözetlemek manasına gelir.
Diksiyon Tiyatroda duru, seçik, saydam vurgulama ve ses çıkışlarına tam uyarak konuşma, güzel konuşma sanatı. Karagöz oynayan oyuncudan İstanbul Türkçesi kullanması beklenir. Konuşmada oyuncunun kendi aksanının olması kusur olarak görülür. Anadolu’da Karagöz oynandığında ise İstanbul Türkçesi alay konusu olur.
Dilenci arap karagöz oyununda bir ak arap tipidir. Karagöz’den sadaka alabilmek için türkçe bir duaya başlar, karagöz amin der. Karagöz ancak duanın sonunda bunun beddua olduğunu anlar.
Dilsiz oyunu Sözsüz bir köylü oyunu türüdür. Anadolu’daki köylü oyunlarında buna “samıt” ya da “lâl” denir.
Dişi konuşmak Komiğe ya da Kavuklu’ya nükte yapması için açmaz vermek.
Donanma Osmanlı İmparatorluğu zamanında büyük, zengin eğlence. Bu çeşit eğlenceler sultanların düğünlerinde, yaş günlerinde, tahta geçmelerinde ve şehzadelerin sünnet düğünlerinde yapılırdı.
Dükkân Orta oyunu’nda iş yerini belirtmek için kullanılan açılabilir küçük paravan. Dükkân bir hasır iskemle ile de belirtilebilirdi.
– E –
Efe Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Batı Anadoludaki zeybeklere, köy yiğitlerine denir. Zeybek oynaması en büyük özelliğidir.
Efekt Ses ya da ışık yönünden sahnede etki sağlayan aygıt ya da aygıtların tümü.
Efsane gûyan İslâm ülkelerinde kısa fıkralar anlatan.
Elebaşı Anadolu’da oyunları yönetene verilen adlardan biri.
El kuklası Eski türk kuklasında, ayakları olmayan içine el sokularak oynatılan kukla. Avrupa’da Almanya ve Avusturya’da yaygındır. Tiyatroya büyük etkisi olmuştur.
Ermeni Karagöz oyunu tiplerindendir.
Ezberci Karagöz oyunu tiplerindendir. Anlamadan bazı cümleleri ezberlemiş olup ezbere konuşur.
– F –
Facia Eski Türk tiyatrosunda melodrama ve tragedyaya verilen ad.
Fasıl Karagöz oyun bölümlerinin ikincisi ve en uzun olanıdır. Oyuna ad olan olay örgüsü burada geçer. Karagöz ve Hacıvat dışındaki tiplerin perdeye geldikleri bölümdür.
Fasl-ı mudhik Arap ülkelerinde ilkel bir güldürü türü.
Foşgeya Karagöz oyunu tiplerinden biri olan Ayvaz, Doğu illerinden geldiği için Vanlı Ermeni şivesi ile konuşur ve her cümleye bir “foşgeya” ekler.
Frenk Çoğu kez Rum’dur. Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki Avrupalı gibi giyinir. “ç” ve “ş” leri doğru söyleyemez. Kimi doktor, kimi iş adamı, kimi kez de terzidir.
Fritelino Commedia dell’arte türünde uşak tiplerinden biri.
Furi Tulûat tiyatrosunda alkış demektir.
– G –
Gaca Türk kukla tiyatrosunda kadın.
Gaco Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılır. Argo bir sözdür, Karagöz’de kadın manasına gelir.
Gazelhan İslâm ülkelerinde şiir okuyucu; özellikle bestelenmiş şiirler okuyan.
Gazi boşnak karagöz oyununda zorba bir yeniçeri ya da levent tipi.
Genç kız Kukla oyununda genç âşık tipi.
Geveze Karagöz oyunu tiplerindendir. Bu tip ağzına geleni söylediği gibi, pot kırar, çam devirir. Çok konuşur, münasebetsiz bir tiptir.
Giriz Orta oyununda oyun karşılığı kullanılan bir sözdür.
Gişe işletmek Temsil yoluyla kazanç sağlamak.
Gölge oyunu Patiska bir perde arkasında yakılan ışık dolayısıyla bu perdeye vuran deriden resimlerin (tasvirlerin) gölgelerinden faydalanılarak oynatılan oyun.
Göstermelik Eskiden gösterme diye adlandırılmıştır. Karagöz oyunu başlamadan önce perdeye konulan ve oynanacak oyunu belirten tasvirdir. Hangi oyun oynanacaksa perdeye ona uygun bir göstermelik konur. Hamam oyununda Hamam, Çeşme oyununda Çeşme, Kayık oyununda Kayık vb. Gibi. Ancak bazen vazo, limon ağacı, deniz kızları, çalgıcılar gibi oynanacak oyundan ilgisiz tasvirler de konulabilir.
Graçiyano Commedia dell’arte türünün yaşlı erkek tiplerinden biridir. İl Dottore tipleri arasındadır. Bolonyalı, şarlatan bir hukuk doktorudur. Çok konuşur. Konuşmasıyla karşısındakini kandırır, ama çok geçmeden hileciliği ortaya çıkar. Sık sık aldatır ve atılır. Bazan “doktor” lakabını kullanarak tıp doktorluğu da yapar. Kırmızı yanaklı, şişman, koca burunlu bir adamdır. Kara pelerinli, geniş kenarlı şapkası ve kara yarım maskesi vardır.
Gürzbaz Eski meydan ya da sahnede oynanan eğlencelik (körmük) ve spor oyunlarında ağırlıklar kaldırarak hüner gösteren oyuncu.
– H –
Habbe Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılır. Argo bir sözdür, yemek yemek manasına gelir.
Habe Karagöz ustalarının “ekmek”e verdikleri ad.
Hacivat Gölge oyununda Karagöz tipinden sonra gelen ikinci önemli tiptir. Hacivat yarı aydın, Osmanlıca konuşmaya özenen, saman altından su yürüten, kurnaz, çıkarını düşünen bir Osmanlı tipi olarak betimlenmiştir.
Hagaragort Eski Türk tiyatrosunda tragedyaya ve melodrama verilen ad. Ermenice tiran, hain, düşman rolünün adı.
Hakivati Arap ülkelerinde hikâye anlatıcısı.
Halay Anadolu’da köy danslarına verilen genel adlardandır.
Halk karagözü halka oynatılan karagöz oyunu. Ramazan aylarında kahvelerde, bahçelerde oynatılan karagöz.
Hamal Eskiden Hayalînin oyun takımlarının bulunduğu zembili taşıyan kişidir.
Hameçik Hamacük ya da Hamecik de denir. İlkel bir kuklaya verilen ad.
Han kolu Orta oyuncularından iki ünlü kolun birincisi. Bu topluluğun başında o zamanlar ün yapmış olan Kavuklu Agâh Efendi vardı.
Harputlu Karagöz oyunu tiplerindendir. Çoğunlukla mahalle bekçisidir. Sözlerine birtakım Kürtçe sözcükler karıştırır. Bön ama kibirlidir.
Hatem Gölge oyununda çalınan zile Karagöz ustalarının verdiği ad.
Hatem kerizi Oyunun sonunda çengi oynatmaya Karagöz ustalarının verdiği ad.
Hay Karagözcülerin “Ermeni”ye verdikleri ad.
Hayal ağacı Karagöz perdesinin arkasında, üst kol köşesinde “Y” harfi biçiminde gereç. Buna kimi tasvirler sıkıştırılır. Peş tahtaya takılır, tasvirler bu çatal ağaca dizilir.
Hayalbaz Hayal oyunu ustası. Şebbaz.
Hayalî Gölge oyunu ustalarına verilen ünvan. Karagöz oyununda tasvirleri oynayan ve onları konuşturan sanatkârdır. Buna tarihsel süreçte Şehbaz, Hayalbaz, Suretbaz da denilmiştir. Bir Hayalî tasvirlerini kendi yapar ya da başkasına yaptırır. Taklit yeteneğinin, ses ve nefes kullanımının iyi olması,
Hayal oyunu Perde arkasında çeşitli tasvirlerin resimlerin gölgeleri gösterilerek oynatılan oyun.
Hayal perdesi Karagöz oyunlarında kullanılan perde. Buna “Lub-i Hayal”, “Hayal-i Zıl” ya da “Şeyh Küşteri Meydanı” da denir.
Hayal sandığı 400 Karagöz oyunu tasviri tamamlanırsa buna “Hayal Sandığı” denir.
Hayma sai gerdon İran’da gölge oyununa verilen ad.
Hayme şebbazi İran’da çadırda oynatılan kukla.
Heleşek çekmek Anadolu’da dans etmek anlamına gelen bir deyim.
Hımhım Karagöz oyunu tiplerindendir, genizden konuşur. Kusurlu kişiler sınıfına girer. Artık oyunlarda pek kullanılmayan bir tiptir.
Hırbo Karagözcü argosunda taşra tiplerinin tümüne bu da verilir.
Hokkabaz Gözbağcılık ve elçabukluığu gösteren oyuncu.
Hoppa Karagöz oyununda Çelebi tipinin bir başka adı.
Horitmek Halay çekmek anlamına.
Horon Karadeniz bölgesine özgü Kemençe ve tulum eşliğinde topluca oynanan bir dansın adı.
Humbaz İran’da küp içine girerek oynatılan kukla.
Huzur karagözü padişahların önünde oynatılan karagöz oyunu. Huzur’a en usta karagözcüler çıkarılırdı.
Hüsmen ağa karagöz oyununda rumelili arabacı ya da güreşçi tipi.
– I –
Işık tahtası Perdenin arkasında ışık konulan raf. Peş tahtası.
Işkırlak Karagöz’ün Bektaşi sarığını andıran şapkasına verilen isimdir.
– İ –
İbiş Eski tulûat oyunlarında çoğu kez uşak rolünü oynayan komik.
İhtiyar Türk kuklasında İbiş’in karşısında oynayan ön kişi. İbiş İhtiyar’ın uşağıdır.
İpli kukla Organları iple hareket ettirilen kukla. Türkiye’ye bunu ilk sokan Thomas Holden adlı bir İngilizdir.
İskemle kuklası Eskiden daha çok çingenelerin oynattığı ilkel bir kukla türü.
İşaret Anadolu’da sessiz ve sözsüz oyunlara verilen ad.
– K –
Kaburcak Türkistan’da kukla oyununa verilen ad. Kolkorçak.
Kadı Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Kâhya Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Kalgı Anadolu’da dans etmek anlamına gelir.
Kambur Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Beberuhiyi andırır, sırtında kamburu vardır.
Karacör oyunu Anadolu’da ilkel kukla oyunu.
Kartela Tulûat tiyatrosunun kapısına asılan tabela.
Kasebâz Kâseleri parmaklarının ve değneklerin ucunda çevirerek dans eden oyuncu.
Kasperle Almanya ve Avusturya’da baş kuklanın adı. 1890 yıllarında, Viyanalı komik Larosche’un yarattığı bu tip, bir bakıma Hans Wurst’dan gelmedir. Saf, neşeli ve başına gelen serüvenlerden hep iyilikle sıyrılmasını bilen halk çocuğu görünüşü ile Kasperla, daha snra çocuklar için kukla oyunlarının sevilen bir kahramanı durumuna gelmiştir.
Kasperle tiyatrosu Almanya ve Avusturya’da baş kuklası Kasperle adını taşıyan kukla tiyatrosuna verilen ad.
Kavuk devirmek Orta oyununda Kavuklu’nun kavuğunu yere düşürmeden bir baş hareketiyle devirmesi.
Kavuklu Orta oyununun Pişekâr ile söz düellosuna giren, en önemli tipidir. Perdede Karagöz karşılığı Orta oyununda Kavuklu’ya dönüşür. Kavuklu, dilimli ve sarıklı bir kavuk, kırmızı çuhadan kaftan giyer. İçinde gömleği olur. Ayaklarında sarı çedik pabuçlar bulunur. Eski adı Nekre’dir. Kavuklu ortaya peşinde bir cüce ya da kamburla gelirdi.
Kavuklu arkası Kavuklu’yu izleyen cüce ya da kambur oyuncu. Elinde bir zembil ya da fener taşırdı.
Kayarto Zennelerle birlikte gezen Arap Bacı, halayık.
Kayserili Karagöz oyunu tiplerindendir. Yerli ağızla konuşur ama İstanbul törelerini benimsemiş pastırmacı tipi.
Keçelek baz İran’da ilkel bir güldürü.
Keçel pehlivan İran kukla oyununun baş oyuncusu. Kel Pehlivan da denir. Özel bir giysisi yoktur. Başının dazlağı tek özelliğidir. Sofu gibi görünür. Bilgiçtir, üstelik bütün İranlılar gibi, az çok şair yanı vardır. Karagöz’ün İran’daki karşılığı olduğu söylenir.
Kekeme Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Kekeleyerek konuşur. İnsanların kusurları ile alay etmek hoş olmayacağı için artık bu tipler perdeye getirilmiyor.
Kerizci Karagözcülerin şarkı söyleyene verdikleri ad.
Kırınmak Anadolu’da dans etmek anlamına.
Kıssahan İslâm ülkelerinde hikâye anlatıcısı. Meddahla benzer özellikleri vardır. Ancak oyunucluk yönü meddah kadar gelişmemiştir.
Kızılayak Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Kikirrus Atellan komedyalarının böbürlenen asker tipi. Kapitano.
Kol Dans, temsil, taklit ve her türlü oyun oynayan topluluk.
Kolbaşı Orta oyununda kolun başında olan ve kola adını veren kimse. Kolun oyunlarını düzenleyen, onu yöneten kişi.
Kolkorçak Türkistan’da bulunan el kuklası. Kaburcak.
Kolombina İtalyan tulûat tiyatrosu olan Commedia dell’arte türünde kadın uşak tiplerinin en renklisi. Şuh, kıvrak, iyi yürekli bir kadındır. Çoğu zaman göz alıcı bir güzelliği vardır.
Komika innamorata Commedia dell’arte türünün komik görünüşlü, çoğu zaman orta yaşlı ya da yaşlı sevgili tipi. Genelde zengin, dul ve çirkin bir kadındır.
Komik-i Şehir Türk tulûat tiyatrosunda en usta olmuş oyuncuya özel bir törenle verilen en onurlu ünvan.
Korçak Anadolu’da ilkel kukla oyununa verilen ad.
Köçek Eski Türk sahne oyunlarında kadın kılığına girerek dans eden oğlan. Günlük konuşmada oyuncu kız.
Köçek havası Köçeklerin uyumlu hareketlerle dans etmelerini sağlayan oyun havası.
Körmük oyunları Seyirlik oyunlar. Seyirci önünde gösterilen her türlü oyun. Daha çok halk tiyatrosu ve eğlendirici nitelikte oyunlar.
Köse Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Köşebaşı ustaları İkinci derecede Karagöz ustaları. Bunlar kahvehanelerde, kapalı yerlerde Karagöz oynatırlardı.
Kötürüm Karagöz oyunu tiplerinden biri. Kusurlu kişiler sınıfına girer. Dilencidir.
Köyoyunu Kaynağı dinsel olan, ilkel konulu oyun. Bu tür oyunlar dinsel tören nitel iği taşır. Bolluk, yağmur törenleri gibi gösterilerde bu oyunlar oynanır.
Krispin İtalyan tulûat tiyatrosunun etkisiyle ortaya çıkmış, Fransız tiyatrosunun bir tipi. Bu tip “Skaramuçiyo”dan esinlenerek ortaya çıkarılmıştır.
Kuklabâz Kukla oynatan usta.
Kukla oyunu Kuklaların oynatıldığı fazteziye dayanan oyun.
Kukla tiyatrosu Kuklaların elle ya da mekanik olarak oynatıldığı tiyatro.
Kukuruku Commedia dell’arte türünün, korkak olduğu halde, ne kadar kahraman olduğunu herkese anlatarak böbürlenen palavracı kahraman tiplerinden biri.
Kumpo Anadolu’da oyuncuları düzenleyene verilen ad.
Kurmak Bir oyunu bütün öğeleri ile belli bir düzen içinde oynanır hale getirmek.
Kuyuntu Tulûat tiyatromuzda kulis aralarına verilen ad.
Kûzebaz Testileri başının üstünde tutarak hüner gösteren oyuncu.
Külhanbey Karagöz tiplerinden biridir. Matiz ve Tuzsuz Deli Bekir’den sonra gelir. İkinci Abdülhamit devrinde Karagöz tipleri arasına girmiş olan Külhanbey sarhoş değildir.
Kürt Karagöz tiplerindendir. Oyunlarda Bekçi olur. Güneydoğu Anadolu’ludur.
– L –
Lâl Anadolu’da sessiz ve sözsüz köy oyunlarına verilen ad.
Laz Karagöz oyununda kayıkçılık ve kalaycılık yapan tip. Trabzon ağzıyla çok süratli konuşup karşısındakine söz vermez. Ağzı kalabalık, geveze bir tiptir.
Lazzi Commedia dell’arte oyuncularının güldürücü eylemleri.
Lobetbaz İran’da kukla oyunu.
Lû’b Güldürü.
Lûbetbaz Eski Türk körmük oyunlarındaki gösteri sanatçısı. Bu terimin kapsamına oyuncular, hokkabazlar, cambazlar ve çeşitli hüneri olan kimseler girer.
– M –
Makama Kişilerin söyleşmelerinin taklidine dayanan öykü biçimi. Meddah biçimi ile benzerlik gösterir.
Maraka İran’da seyirlik oyunlara verilen ad.
Maskara Karagöz oyununda soytarı tipi.
Matiz Karagöz oyununda bir tiptir. Her an sızması beklenen alelâde bir mahalle sarhoşudur. Söylenen sözleri anlamakta zorluk çeker.
Matrakbaz Tahta kılıçlar ve kalkan yerine yuvarlak yastıklarla yapılan bir spor ve dans gösterisi olan matrak oyunu yapanlara verilen ad. Minyatür sanatımızın en büyük ismi Matrakçı Nasuh, bu oyundan gelen lakabıyla bilinir.
Maymunbaz Maymunları eğitip onlarla oyunlar gösterenlere verilen ad.
Meddah Öyküler anlatan ve taklitler yaparak bir olayı canlandıran sanatçı. Çoğunluk komik öyküler anlatsa da dramatik yapısı ve kurgusu olan bir biçimdir. Arapça övmek, medh etmek anlamından gelir. Eskiden ayakta şiir söyleyip övgüler düzen bu kişiler daha sonra oturup anlatmaya başlarlar. Aksesuar olarak omuzlarında bir mendil, ellerinde bir baston bulunur bunlar anlatı içinde çeşitli formlarda kullanılırdı.
Mestan ağa karagöz oyununda ezik bir göçmen ağzıyla tane tane konuşan rumeli tipi. Çoğu kez pehlivan, kimi kez de arabacı olur. Durmadan köyünden bıktığını söyler. Pehlivanlıktan dem vurur. Ama koftur. Kendinden zayıfına bile yenilir. Korkak değilse de yılgındır.
Meşale Karagöz perdesinin arkasına yakılan ışık.
Meşale çanağı Eski Karagözcülerin meşaleyi yaktıkları çanak ya da altlık.
Meydancı Anadolu’da oyunları yönetene verilen adlardan biri.
Mezzetino Giysisi kırmızı olan, Commedia dell’arte türünün uşak tiplerinden biri.
Mitos Tarih öncesinden bu yana tanrıların yaşamlarını ve kahramanların maceralarını anlatan ve bir toplumun inançlarını, duygularını, eğilimlerini anlatan efsane. Esatir.
Moloz Türk tulûat tiyatrosunda figürana verilen ad.
More Arnavut’un söylediği her cümleye eklediği sözcük.
Moruk Tulûat tiyatrolarının oyunlarında yaşlı adama verilen ad. Mudhik Eski Türk sahne oyunlarında güldüren oyuncu.
Mudhike Güldürü.
Muhacir Karagöz oyununda bir tiptir. Balkan göçmeni manasına gelir. Balkanlarda yaşayanlara Rumelili ya da anavatana göç ettiklerinde Muhacır denirdi.
Muhavere Karagöz’ün indirilmesinden ve tekerlemesinden sonra fasıl başlamadan önceki bölümdür. Burada Karagöz’ün Hacıvattan dayak yemesinden sonra yaptıkları karşılıklı konuşma yer alır. Muhavereler belli isimlerle anılırlar.
Mukaddem Arap gölge oyununu oynatan törenci başı; aynı zamanda gölge oyununun baş kişisi. Arap gölge oyununda Hacıvat’ın karşılığıdır. Karagöz oyununda da ilk bölüme mukaddime dendiğini biliyoruz. Bu muhaverelerde Karagöz ve Hacivat’ın kişilikleri üzerine ipuçları verilir, mizaçları ortaya konur. Yanlış anlamalar üzerine kurulu bu diyaloglar toplum içindeki görgü kurallarından, şiir söyleme üzerine pek çok alanda çeşitlilik gösterir.
Mukallit Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri. Taklitçi manasına gelir.
Muslu Karagöz oyunu tipidir. Kanlı Kavak oyununda Âşık Hasan’ın oğlu.
Mührebaz Yuvarlak taşlarla göz bağcılık ve el çabukluğu gösteren oyuncu.
– N –
Nakkal İran’da hikâye anlatıcı.
Nanay Orta Anadolu’da ağır danslara verilen ad.
Na’reke Oyunun başladığının işareti olan göstermelik perdeden kaldırılırken çalınan bir çeşit düdüktür. Kamıştan yapılır. Bir ucuna zar gibi ince bir kâğıt sarılır, diğer ucundaki delikten üflenince de arı sesi gibi bir vızıltı çıkarır. Müzik konusunda yetkin olan Hayalîler na’reke ile taksim yapabilirler. Günümüzde Hayalîler tarafından gerek kullanım rahatlığı, gerek kolay bulunması dolayısıyla plastik “Kazu” kullanılmaktadır.
Naş Karagözcülerin “gitmek” anlamına kullandıkları argo söz.
Natır Karagöz oyununda bir tiptir. Kadınlar hamamında çalışan hizmetlilerin başı olan kadındır. Erkekler hamamındaki tellağın karşılığıdır.
Nekre Orta oyununda gülünç sözlerle, çeşitli hünerli hareketlerle seyirciyi güldüren tip. Bu tip daha sonra gelişerek Kavuklu’ya dönüşmüştür.
Nev-icat oyun Cumhuriyet sonrası yazılan Karagöz oyunlarına verilen ortak ad.
Nevreganlamak Deriye delikler açma işlemine verilen ad. Bu ad sonraları bu işlem için kullanılan bıçaklara ad olmuştur.
Nevregan Karagöz oyunu tasvirlerini kesmede, işlemede kullanılan ucu çok keskin çelik bıçakların ortak adı.
Nümayiş İran’da halk tiyatrosuna verilen ad.
– O –
Orta Orta oyununun oynandığı alan. Çevresine kazıklar çakılır; bu kazıklar arasına ipler gerilerek, seyirciler oyun yerinden ayrılırdı. Yeniçeri Ortası’ndan gelme olduğu ifade edilir.
Orta oyunu Ortada oynanan ve tulûata dayanan halk oyunu. Seyircinin dört yandan izleyebildiği, ortada oynanan oyun biçimi. Adını Yeniçeri Ortası’ndan aldığını söyleyen kaynaklar vardır. Commedia dell’arte ile benzerlikler taşır. Orta oyunu için Karagöz ve Hacıvat’ın perdeden ortaya inmiş hali denir. Bu oyunların iki baş kişisi Kavuklu ile Pişekâr tıpkı Karagöz ve Hacıvat’ın özelliklerini gösterir. Diğer oyun tipleri Karagöz’deki tiplerle aynıdır. Oyun konularında da bir ortaklık göze çarpar. Güldürme, onların söz oyununa, hazırcevaplılığına, yanlış anlayışa dayanan konuşmalarına ve oyunun öbür tiplerinin şive taklidlerine dayanır. Kimi oyunlarda güldürme ögesi açık saçıklığa kadar gider. Belli tipler, belli giysiler giyerler. Dekor olarak bir paravan (Yeni dünya) bir de alçak bir paravan ya da bir hasır iskemle (dükkân) vardır.
Orta oyunu kolu Orta oyunu oynayan topluluk.
Oski Karagöz ustalarının “altın” karşılığında kullandıkları terim.
Oyun ağası Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Oyun babası Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Oyuncubaşı Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Oyun çıkarmak Anadolu’da köy oyunlarını düzenleyip seyirciye sunmak.
– Ö –
Öncü Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
– P –
Pabuç sektirmek Orta oyunu’nda Kavuklu’nun yapılması zor bir hareketi; pabucu ayağından düşürmeden sektirmek. Kavuklunun koşarken ayağından çıkarttığı pabucu arkaya atıp omzu üzerinden geçirip yere düşürmeden tekrar ayağına giymesi.
Palanga Orta oyunu’nda oyun alanı. Orta.
Panç ile Cudi İngilizlerin geleneksel kukla oyunu. Panç (Pulçinella’nın etkisi) çirkin bir kamburdur, kocaman bir burnu ve göbeği vardır. Cudi de onun karısıdır. Günlük konuları ele alıp yeren, taşlayan bir halk kuklasıdır.
Pandomima Tanzimat ve Meşrutiyet dönemi tiyatrolarında oyunlar arasında oynanan sözsüz oyun.
Panola Orta oyununda tefe verilen ad.
Pantalone Commedia dell’arte türünün bön, aldatılan baba ve koca tipi. Yaşlıdır. Venedikli bir zengindir. Mesleği, çoğu kez tüccarlıktır. Arasıra da soylu kişi olarak görülür. Kendinden genç kadınlara âşık olur, ama onlardan yüz bulamaz. Giysisi önceleri kırmızı, sonraları kara bir pelerin, yarım maskedir. Ak, sivri bir keçi sakalı vardır.
Papara Orta oyununda zurnanın adı.
Pappus Atellan komedyasının yaşlı adam tipi.
Parçacı Tulûat tiyatrosunda komiğe laf açan yaşlı oyun kişisi.
Parsa Tulûat oyunundan sonra seyirciden toplanan para.
Paskuyino Commedia dell’arte türünün ikincil uşak tiplerinden biriyken sonradan Orta Avrupa tiplerinden biri olmuştur.
Pastav Orta oyununda Pişekâr’ın elinde bulundurduğu ve sık sık kullandığı “şak şak” diye ses veren tahtadan maşa ya da içi ayrık tahta.
Pay Orta oyununda oyuncuların kazancı, belli oranda aralarında paylaşmaları. Oyunculara paylaşma sonunda, kazançtan düşen para.
Peciz Karagöz ve Orta oyununda “Ev” e verilen ad.
Peniz Orta oyununda söz.
Perde Bir oyunda konunun ana parçalarından her biri. Karagöz sahnesine verilen ad. “Perde kurmak” Karagöz oynamaya yetkin olmak.
Perde gazeli perdeden göstermelik na’reke vızıltısı ve def velvelesi eşliğinde kaldırıldıktan sonra hacıvat tarafından söylenen uyaklı manzum şiirlerdir. Oyunların tasavvufî yönlerinin ağırlıklı olarak vurgulandığı bir bölümdür. Yaratanın varlığı ve birliği övülürken insanın aciz bir kul olduğunun altı çizilir. Karagöz’ün ibret perdesi olduğu ve gösterinin bir ders niteliğinde olduğu belirtilir. Eski oyunlarda aruz olan perde gazellerinde artık serbest vezinde kullanılmaktadır.
Perde küsat etmek Karagöz perdesini kurmak.
Perendebaz Takla atarak hüner gösteren oyuncu.
Peş tahtası Perdenin iç yanında, alt bölümde rafa benzeyen ışık tahtası.
Peyk Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Pişbop Beberuhi’nin Karagözcü argosundaki adı.
Pişekâr Orta oyunu başladığı zaman ilk gözüken tip. Başında dört dilimli ve dört renkte (kırmızı, mavi, sarı, kara) bir başlık taşır. Mavi ya da sarı çuhadan kara kürkle donanmış bir cüppe, bir de çakşır giyer. Ağır ağır, güçlükle yürüyormuş gibi sahneye çıkar. Orta oyununun götürücüsü, düzenleyicisi gibidir.
Piyav Orta oyununda düşünce, fikir.
Pulçinella Commedia dell’arte türünün alık uçuk tipi. Napolili, kambur ve gaga burunlu bir soytarı olan Pulçinella’nın kaynağı Latin komedyasında Makkus’a kadar gider.
Pusat Orta oyununda giysi.
– R –
Rakkas Erkek dansçı.
Rakkase Kadın dansçı.
Rasgele Karagöz oyununda bir tiptir. Söylediği her kelimeye “rasgele” ilave ederek konuşması en büyük özelliğidir.
Reis Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Repertorio Commedia dell’arte’de öğüt ya da tirada dayanan sözler.
Rikhim Arap gölge oyununun kalıcı kişisi.
Rismanbaz İp üstünde yürüyerek hüner gösteren oyuncu.
Roman Orta oyununda çingeneye verilen ad.
Rubentbaz İran’da maskeli oyuncuların gösterisi.
Rum Karagöz oyununda meyhaneci, doktor ya da terzi tipi.
– S –
Sandıkkâr Eski devirde Karagözcünün ikinci yardımcısıdır. Karagöz tasvirlerinden, oyun takımlarının bulunduğu sandıktan sorumluydu.
Sekban Karagöz oyunu tiplerinden biridir. Yeniçeri Ocağına mensup eski devir askerlerindendir.
Semai Göstermelik, Karagöz perdesinden kalktıktan sonra Hacıvatın perdeye gelirken söylediği şarkı formudur.
Sipar Orta oyununda âşık ya da genç adam tipi.
Sipsi Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılan argo bir kelimedir. Tütün ve sigara manasına gelir.
Skapino Commedia dell’arte türünün uşak tiplerinden biri; bol dökümlü giysisi, sivri uçlu bir kaması vardır.
Skaramuçiyo Commedia dell’arte türünün asker tiplerinden biri. Kendini öven, korkak, yalancı, sarhoş bir tiptir.
Sogetto Commedia dell’arte oyununun taslağına verilen ilk ad.
Sopalama Commedia dell’arte’den alınma, harketli, komik sahneleri olan, kaçıp kovalamacalar, sopa vurmalar ve dayak atmalarla gelişen sahneler ya da geçişler. Türk kukla; Karagöz ve Tulûat oyunlarında da “sopalamalara” rastlarız.
Soyguncu Orta oyunu ve seyirlik oyunlarda çengileri soyup giydiren kadınlar.
Söyleşme Orta oyununun birinci bölümü. Kavuklu ile Pişekâr arasında geçen konuşma.
Su oyunları Şehzade düğünlerinde ve önemli günlerde Osmanlı Sultanlarınca hazırlanan eğlencelerde büyük çaptaki su oyunları. Su üstünde savaş, canavarla boğuşma gibi sahneler yer alırdı.
Sûretbaz Eski Türklerde Kukla oynatıcısı.
Susamcı Karagöz oyununda bir tiptir. Eski devirlerde hamamlarda susam helvası satan bir zenci kadındır.
– Ş –
Şakşak Pişekâr’ın elinde bulunan çatal tahta; şakşak diye ses verir. Pastav.
Şamamiko Ustaların Karagöz tipi için kullandıkları argo söz.
Şano Tulûat tiyatrosunda sahne.
Şebbaz Karagöz oyununu oynatan usta. Hayalbâz, sûretbaz, hayalî.
Şem’a Karagöz oyununda perdedeki tasvirleri iyi gösterebilmek için perdenin arkasında yakılan ışıktır. Bu ışık eskiden bir çanak zeytin yağının ortasında yakılan bir fitilden temin edilirdi. Isınan zeytinyağını soğutmak için tabağın içine zincir sarkıtılır, belli bir süre sonra bu işlem tekrar edilirdi. Büyük İstanbul yangınlarının bir kısmının Karagöz şem’asından çıktığı bilinmektedir. Karagözün belli dönemlerde yasaklanmasının altında kontrol altına alma çabaları ile birlikte bu yangın tehlikesi de bulunmaktadır. Daha sonra perdede mum kullanılmaya başlanmıştır. Bu ışıklar titrek olduğundan perdeye ayrı bir hareket ve atmosfer kazandırırlar. Deriden yapılmış tasvirlerin renklerinin deriye daha iyi geçmesini sağlarlar. Günümüzde ise aydınlatma için elektrik lambaları kullanılmaktadır.
Şeyh küşteri iran’ın küşter kasabasından bursa’ya gelerek yerleşmiş ve ilk türk karagöz’ünü perdeye getirmiş kişi olduğuna inanılır. Sanatın piri, kurucusu kabul edilir. Perde gazellerinde kendisine atıfta bulunularak adı daima anılır. Karagöz perdesine, orta oyunu sahnesine küşteri meydanı da denir.
Şık Karagöz ve Orta oyununda tip, zampara da denir.
Şişebâz Şişeleri dengede tutarak hüner gösteren oyuncu.
Şorolo Orta oyununda çocuk.
Şubedebâz Gözbağcılık gösteren oyuncu.
– T –
Taklabaz Taklalar atarak hüne gösteren oyuncu.
Taklitçi Taklit yapıp seyirciyi güldüren kimse. Sonradan “Meddah” adını almıştır.
Tartaglia Commedia dell’arte türündeki kekeme tipi.
Tasbâz Geniş entarisinin içine sakladığı boş ya da yemek dolu tabak çanakları çıkararak gözbağcılık ve el çabukluğu yaparak hüner gösteren oyuncu.
Tasvir Deriden yapılan Karagöz oyunundaki tiplere ve göstermeliklere tasvir denir.
Tatar Karagöz oyunu tipidir. Perdeye lehçe taklidi yapmak için çıkar.
Tatlısu frengi karagöz tiplerindendir. Avrupalılık taslayan doğulu bir hristiyandır. Karagöz oyununda bu genellikle rum’dur. Doktor olur. Levanten tipidir.
Tatu Karagöz oyunu oynatılan kahvelere verilen ad.
Tatucu Karagözcülerin kahveciye verdikleri ad.
Tavşan oğlanları Dans eden genç oğlanlara verilen ad.
Tavşanca Genç oğlanların dans ettiği müzik.
Tayfa Tulûat tiyatrosunda figürana verilen ad.
Taziye Şiilerde “Kerbela” olayı üzerine dinsel acı çekme oyunu. Bunların yazılı olanlarında oyunların çoğunluğu Farsça’dır; Arapça ve Türkçe olanları da vardır.
Tekbıyık Tuzsuz Deli Bekir gibi kabadayılar grubundandır.
Tekerleme Orta oyununda söyleşmenin en önemli bölümüdür. Kavuklu ile Pişekâr arasında geçen ve çoğu kez bir rûyanın anlatılmasına dayanan çene yarışı.
Teklemek Orta oyunu ve Tulûat tiyatrosunda, genellikle her çeşit tiyatroda, rolünü şaşırıp duraklamaya denir.
Temaşa İslâm ülkelerinde sahne oyunları.
Temaşa Meddah, Karagöz, Orta oyunu, tiyatro, kanto, dram ve benzeri körmük sanatlarının tümüne verilen ad.
Teneke yuvarlamak Eski Tulûat oyunlarında, çoğu kez adı “İbiş” olan uşak, sahne gerisinde bir gaz tenekesi yuvarlar, sahneye öyle girer, seyirciler de bu alışılagelmiş harekete gülerlerdi. Bu terim bugün de tulûata kaçan, ucuz araçlarla seyirciyi güldürmeye kalkanlara uygulanır.
Tenih Tulûat tiyatrosunda Ermenice makyaj demektir.
Tip İnsanları genellemesine yansıtan, kendine özgü kişiliği olmayan, daha çok bilinen kalıplardaki insanları gösteren oyun kişisi.
Tiran Tulûat tiyatrosunda kötü adam tipi.
Tirit Türk Tulûat tiyatrosunda ölecek durumda yaşlı adam.
Tiryaki Karagöz oyunu tiplerindendir. Mahalenin yaşlısı, afyona tutulmuş bu ihtiyar, yarı uyur, yarı uyanık bir durumda dolaşır. Konuştuğu sırada birden horlayarak uyumaya başlar. Konuşmaları sırasında bunu sürekli tekrarlar.
Tongur Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Toramanlı karagöz cinsel organları olan karagöz tasviri. Bu tasvirlerle oynanan açık saçık karagöz oyunu. Bu tür oyunlar ilk olarak lâle devrinde ortaya çıkmıştır. Çoğu zaman soylu kişilerin köşklerinde oynanırdı.
Tulûat Metin dışı, içe doğduğu ve akla geldiği gibi hareket etmek, söz söylemek. Hzırlıklı olmadan konuşmak, yanıtlamak ve komik hareketler yapmak.
Tulûat patlatmak Tulûat yapmak; doğaçlama oynamak.
Tulûat tiyatrosu Önceden yazılmış bir metne dayanmadan, ama (Kanava’sı) örgüsü önceden bilinen, oyuncuların bir kanavayı esas tutup o andaki buluşları ile geliştirdikleri halk tiyatrosu biçimi.
Tulumcu Eski Türk şenliklerinde düzeni sağlayan görevli. Bu görevli deri don ve külah giyer, elinde keçi derisinden bir tulum taşırdı. Tulumu su ya da hava ile şişirir, gösteri alanının içine taşmış olanlara tulumu ile vurarak uyarırdı.
Tuzsuz deli bekir karagöz oyunu tipidir. O da matiz gibi sarhoştur
Tüccar Karagözcülerin çengiye verdikleri ad.
– U –
Uçlanmak Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılan argo bir kelimedir. Vermek manasına gelir.
Usta Karagöz oynatan sanatçı. Hayalî.
Usta oyuncu Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
– Ü –
Üstat Birinci sınıf Karagözcülere, Ortaoyunculara, Tulûatçılara verilen sıfat.
– Y –
Yahudi Karagöz oyunu tiplerindendir. İstanbul’lu azınlıklardan, cimri bir tiptir. Kâh eskici, kâh bezirgândır. Ticari zekası çok gelişmiştir. Karagöze iş gördürür, para vermez.
Yardak Karagözcünün oyun esnasında yanında bulunarak tasvirlerin oyun sırasına göre perdeye gelmesine yardımcı olur. İşi biten tasviri ustanın elinden alır. Def çalarak efektleri yapar. Sesi güzel ve terbiyeli ise şarkılara eşlik eder.
Yârenbaşı Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Yeni dünya Orta oyununda ev yerine kullanılan çerçeveleri boş, katlanabilir, yüksek paravan. İçindeki boşluktan oyun olanağı verir.
Yıldız Karagöz, Külhanbey ve Matiz tipleri tarafından kullanılan argo bir kelimedir. Mum, ışık manasına gelir.
Yiğitbaşı Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
Yöresel oyun Özellikle belli bir yerin kişilerini, törelerini, olaylarını çoğu zaman yöresel ağız ile veren gerçekçi halk oyunu. Yöresel oyun, komedya olabileceği gibi, ahlakçı ve toplumsal bir oyun da olabilir.
Yuvarlakbaz Yuvarlak cisimleri yok edip tekrar çıkararak el çabukluğu ve göz bağcılığı gösteren oyuncu.
Yüren Anadolu’da oyunları düzenleyene verilen adlardan biri.
– Z –
Zanni Commedia dell’arte türünün kadın ve erkek uşak tiplerine verilen ad.
Zenne Karagöz oyunlarında kadın tiplerine verilen toplu ad. Oyunlarına göre kadınlar değişik isimler alırlar. Nigâr, Salkım İnci, Dimyat pirinci, Arap Bacı vb. Zenne, ayrıca Orta oyununda kadın rollerine çıkan erkek oyunculara verilen addır. Eskiden Orta oyununda kadın rollerini, kadın kılığına girmiş erkekler oynarlardı. Zenne Sait, Zenne… devrin ünlü isimleridir. Arlekino, Kolombina, Brigella, Skapino gibi.
Zımba Tasviri delmede kullanılan küçük özel zımba.
Zirzop Karagöz oyunu tiplerindendir. Meczup ve delişmendir.
Zuhuri Orta oyunu kollarının ikincisi.
Zûrbaz Bileğinin ve pazusunun gücüyle hüner gösteren oyuncu.
Zurnacı Orta oyununun curcuna bölümünde, Pişekâr ile Kavuklu’nun alana ilk çıkışlarında özel besteyi çalan çalgıcı.

Güncelleme Tarihi: 25 Ekim 2018, 20:53
YORUM EKLE