SES BİLGİSİ KISA ÖZET: ÜNSÜZ BENZEŞMESİ, ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ, ÜNSÜZ YUMUŞAMASI

SES BİLGİSİ KISA ÖZET: ÜNSÜZ BENZEŞMESİ, ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ, ÜNSÜZ YUMUŞAMASI

Bu yazımızda ses bilgisiyle ilgili kısa bir özet okuyacaksınız. ÜNSÜZ BENZEŞMESİ, ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ, SES OLAYLARI, ÜNSÜZ YUMUŞAMASI, ÜNSÜZ DEĞİŞİMİ ve ÜNSÜZLERİN SINIFLANDIRILMASI konuları ele alınacaktır.

Yararlı olması dileğiyle...


ÜNSÜZLER (SESSİZLER)

Eda Başaran/TDE Öğretmeni

✒ Türkçede yirmi bir ünsüz vardır. Ünsüzler tek başlarına okunamazlar. Bu nedenle yanlarına “e” ünlüsü getirilir. be, ce, de, fe...

# Ünsüzler şunlardır:

b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z


Ünsüzlerin Sınıflandırılması

Ünsüzlerin Sınıflandırılması şöyledir:

  • I. Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p
  • II. Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

ÜNSÜZLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI

1. ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (ÜNSÜZ DEĞİŞİMİ)

✒ “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde bu sessizler yumuşar “b, c, d, g, ğ” olur.

✓ denk - im > deng-im çelenk - i > çeleng - i

 çorap - ı > çorab-ı ağaç - ı > ağac - ı

 kavak - ı > kavağ-ı söğüt - ü > söğüd - ü

✒ Tek heceli bazı sözcüklerin sonundaki sert ünsüzler yumuşamaz.

✓ iç - i üç - e ip - i küp - ü çit - in at - a ok - u bak - ın -... 

✒ Özel adların sonundaki sert ünsüzler, özel adın özgünlüğünü korumak amacıyla yazımda gösterilmez ama söyleyişte yumuşatılır.

✓ Zonguldak’a Karabük’ün Mehmet’i Sinop’a Aytaç’ı...

✒ Yabancı sözcüklerin bazıları bu kurala uymaz. 

✓ millet - i hukuk - u devlet - i şiddet - i evrak - ı aşk - ım sepet - i...

***

2. ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (SERTLEŞMESİ)

✒ Sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüklere “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek getirildiğinde ekin başındaki ünsüzler (c, d, g) sertleşir, “ç, t, k” olur. Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi denir.

✓ bit - di > bit - ti şaş-gın > şaş-kın kebap - cı > kebap-çı

 biç - gi > biç - ki sokak - da > sokak - ta kes-gin > keskin

 inat-cı > inatçı et-gi > etki koş-dur > koştur-

 Türk-ce > Türkçe etraf-da > etrafta as-gı > askı

✒ Birleşik sözcüklerde ünsüz benzeşmesi kuralına uyulmaz.

✓ akbaba, altgeçit, üstgeçit, akciğer, Akdeniz...

# ÖNEMLİ UYARI

"p, ç, t, k" ünsüzlerinden birisiyle bitip ünlüyle 
başlayan bir ek almasına rağmen yumuşamaya 
uğramayan sözcüklerde "ünsüz yumuşamasına 
aykırılık" vardır.

  • bit-en > biten
  • saat-i > saati

Ünsüz benzeşmesi kuralına uymamak yazım yanlışına sebep olur.
# Oraya ulaşdığımızda orada kimse yokdu.


Ses Olayları Örnek Soru Çözümü

“Benim sadık yârim kara topraktır.” cümlesinde altı çizili sözcükteki ses olayının özdeşi, aşağıdaki
cümlelerin hangisinde vardır?

A) Ömrünü gazeteciliğe adamış bir aydındı.

B) Toprak, bugünlerde yağmuru kana kana içiyor.

C) O dönemin özgün sanatçılarından biriymiş.

D) Eski, kimi zaman yeniden daha değerlidir.

E) Yeterince çalışsa bu duruma düşmezdi.

Çözüm:

Soru kökündeki altı çizili sözcükte ünsüz benzeşmesi (toprak-dır > toprak-tır) vardır. C seçeneğinde “sanatçılardan” sözcüğünde de ünsüz benzeşmesi (sanat-cı > sanat-çı) vardır. Diğer seçeneklerde ünsüz benzeşmesi kuralını örnekleyen bir kullanım yoktur.
Yanıt C

Yorumlar (0)
10°
açık